माझं इंद्रधनुष्य

2012-01-06T04:08:00.000-08:00

सहज सुचत गेल्या आणि एकापुढे एक लिहित गेले या साखळी-चारोळ्या. गंमत म्हणजे, पुन्हा पहिल्या चारोळीपाशी नकळत परतले.

-----------------------------

कुणी लिहितं कविता,
कुणी खरडतं चारोळ्या,
पसंद अपनी अपनी, कारण शेवटी सगळ्याच
अंतरात्म्याच्या आरोळ्या...

मारावी आरोळी,
नाहीतर पिटावा हाकारा,
पण समर्थपणे तोंड द्यावं,
परिस्थितीच्या नकारा !

परिस्थिती, परिस्थिती,
अरे कोण ही परिस्थिती?
तिचं नाव पुढे घालून नशिबानं चालवलेली
यथेच्छ निंदा-नालस्ती ती...

जनाची निंदा, मनाची नालस्ती,
करत होते का
पुराणातले ऋषी अगस्ती?

अरे, पुराणातली वांगी
राहू देत पुराणात,
आधी कामाकडे लक्ष द्या,
मीठ विसरलंय वरणात !

मीठ काय अन्‌ साखर काय,
निव्वळ दोन चवी,
आयुष्यगाथा कशी
पंचरसांनी परिपूर्ण हवी !

आयुष्याला म्हणावे गाथा
नसते अशी प्रत्येकाकडे कथा,
मग कुणी खरडतं चारोळ्या,
तर कुणी लिहितं कविता !!

पुस्तक परिचय : '२६/११ मुंबईवरील हल्ला'

2011-11-27T03:17:00.001-08:00

दि. २७ नोव्हेंबर २०११ रोजी लोकसत्ता-लोकरंग पुरवणीत प्रकाशित झालेला पुस्तक-परिचयपर लेख.
मूळ लेख इथे वाचता येईल.

----------

२६/११बद्द्ल सर्वकाही

२६ नोव्हेंबर २००८. आधुनिक भारताच्या इतिहासातील एक काळा दिवस. यादिवशी दहा धर्मवेड्यांनी मुंबईवर भीषण दहशतवादी हल्ला केला. या हल्ल्याची व्याप्‍ती आणि अघोरी स्वरूप समजावून घेण्याचा प्रयत्न ‘२६/११ मुंबईवरील हल्ला’ या पुस्तकात केला गेला आहे. मुंबईचे माजी पोलिस आयुक्‍त ज्यूलिओ फ्रान्सिस रिबेरो यांनी आणि रेडियो, टी.व्ही., छपाई आणि वेब या माध्यमांतील इतर काही नामवंत पत्रकार, लेखकांनी लिहिलेले लेख हरिंदर बावेजा यांनी संकलित केले आहेत.

२६/११चा हल्ला सहजासहजी आपल्या विस्मृतीत जाणे अशक्यच. तरीही मग हे पुस्तक का वाचायचे? आपल्याला त्यातून नव्याने काही समजते का? तर, याचे उत्तर आहे ‘हो.’
दहशतवाद्यांनी हल्ल्यादरम्यान त्यांच्या सूत्रधारांशी फोनवरून केलेली संभाषणे पुस्तकात सविस्तर दिली आहेत. ती लक्षपूर्वक वाचा. या हल्ल्यात प्रत्यक्ष किंवा अप्रत्यक्षपणे सहभागी झालेल्यांचे भले ‘ब्रेन-वॉशिंग’ केले गेले असेल, पण एकदा धर्माच्या, जिहादच्या वेडाने झपाटल्यावर योजनेची आखणी, नियोजन आणि अंमलबजावणी त्यांनी किती सफाईदारपणे आणि काटेकोरपणे केली ते तुमच्या लक्षात येईल.
त्यानंतर मग पुस्तकातील आपल्या विविध सरकारी खात्यांचे तपशीलही वाचा...
मिळालेल्या बारीकसारीक गुप्‍त माहितीचे महत्त्व वेळीच न ओळखता ती माहिती नुसती या खात्याकडून त्या खात्याकडे सरकवली जाते. मग एक दिवस हल्ला होतो. कुणी एक तुकाराम ओंबाळे, मेजर संदीप उन्नीकृष्णन मरण पत्‍करतात. त्यानंतर सुरू होतो उलट तपास. त्याचे धागेदोरे पुन्हा त्या महिन्या-दोन महिन्यापूर्वी मिळालेल्या गुप्‍तचर संस्थांच्या इशार्‍याकडे पोहोचतात.
...वाचून आपले मन निराशेने भरून जाते. मनात नकळत विचार येतो - कार्यक्षमतेत ही एवढी तफावत का? ‘आपल्या’त आणि ‘त्यांच्या’त असा कुठला फरक आहे? केवळ कुठल्यातरी वेडाने झपाटले जाणे अथवा न जाणे हा?
देशप्रेमाची भावना, कर्तव्यदक्षतेची ठायीठायी जाणीव या बाबी झपाटण्यासाठी पुरेश्या नाहीत? नक्कीच आहेत. पण हे कुणा एकट्यादुकट्याचे काम नाही.
२६/११च्या घटना जेव्हा प्रत्यक्ष घडत होत्या, तेव्हा तीन कार्यक्षम पोलीस अधिकार्‍यांच्या तडकाफडकी मृत्यूमुळे आपल्याला जबरदस्त धक्का बसला. सी.एस.टी. स्टेशनवरील थैमान बघून आपण हळहळलो. जे घडले, घडू दिले गेले त्याबद्दल आजही आपल्या मनात चीड आहे, विषादही आहे. ती भावना कधीच निमता कामा नये. पण त्याचबरोबर पुस्तक वाचून एक अभ्यासपूर्ण चिंतनही घडावे अशी संकलक हरिंदर बावेजांची नक्कीच इच्छा असणार. कारण त्यांच्यासारख्या गेली वीस वर्षे दहशतवाद आणि सुरक्षा या विषयावर लेखन करणार्‍या ज्येष्ठ पत्रकाराचा, साठ तासांच्या त्या झुंजीचे केवळ एक रोमांचकारी दस्तऐवजीकरण करणे, इतकाच मर्यादित उद्‍देश खचितच नसणार.

दहशतवादी मुंबईच्या किनार्‍याला लागले ती वेळ, तेव्हा भरती असणे या बाबी त्यांना अनुकूल होत्या, निसर्गाने त्यांना सगळे सोपे करून ठेवले असा उल्लेख ‘कराची ते मुंबई क्रौर्याचा प्रवास’ या लेखात वाचायला मिळतो. ही बाब फारशी पटत नाही. ज्या हल्ल्याची तयारी वर्षभर आधीपासून सुरू होती, त्याच्या सूत्रधारांनी सागरी मार्गाने जायचे म्हटल्यावर भरती-ओहोटीच्या वेळा लक्षात घेतल्याच असणार. ज्या दोन कोळ्यांनी दहशतवाद्यांना हटकले, ते सांगतात की ‘भारत-इंग्लंड क्रिकेटसामन्याच्या थेट प्रक्षेपणामुळे त्या भागात वर्दळ नव्हती, नाहीतर आम्ही नक्कीच त्यांच्याशी भांडण उकरून काढले असते.’ असे घडले असते तर कदाचित चित्र काही वेगळेच दिसले असते. अर्थात घटना घडून गेल्यावर ‘जर-तर’ला काही थारा नसतो आणि आपल्या दृष्टीने तर या हल्ल्याच्या संबंधातील अनेक गोष्टी चुकीच्याच घडत गेल्या होत्या.
ताज हॉटेलवरील दहशतवादी हल्ल्याच्या शक्यतेची खबर गुप्‍तचर संस्थांकडून मिळाल्याने पोलिसांनी सप्टेंबर, २००८मध्ये हॉटेल व्यवस्थापनाला सुरक्षाविषयक काही सूचना केल्या होत्या. त्यानुसार हॉटेलच्या प्रवेशद्वारांजवळ बसवलेले ‘मेटल डिटेक्टर्स’ हल्ल्याच्या दोन आठवडे आधी ‘ग्राहकांची गैरसोय होते’ म्हणून काढून टाकण्यात आले! धुळे जिल्ह्यात त्या सुमारास दंगल झाल्याने हॉटेलजवळ तैनात केले गेलेले चार सशस्त्र पोलिस मुंबईतील संवेदनशील भागातील अतिरिक्‍त बंदोबस्तासाठी १४ ऑक्टोबर २००८ या दिवशी काढून घेतले गेले. त्यामुळे दहशतवादी जेव्हा हॉटेलमध्ये घुसले तेव्हा त्यांना हटकण्यासाठी तिथे कुणीच नव्हते! आपले पोलिसदल इतके अपुरे आहे का की त्या चार पोलिसांविना इतरत्र बंदोबस्त अडावा? जर तसे असेल तर ही खरेच गंभीर बाब आहे.
ओबेरॉय-ट्रायडंटमध्ये दहशतवाद्यांच्या पाठोपाठ थोड्याच वेळात पोलिसही पोचले होते. दहशतवाद्यांनी दोन बाँबस्फोट केल्यावर अपुरे शस्त्रबळ असलेल्या पोलिसांना माघार घ्यावी लागली. काही पोलिस समोरच्या पदपथावर बधीरपणे उभे होते. त्यांच्यापैकी एकाच्याच हातात पिस्तूल होते. बाकीच्यांकडे केवळ लाठ्या होत्या.
गोळीबारानंतर लगेच सी.एस.टी.कडे पाठवलेली दोनशे पोलिसांची कुमक कामा हॉस्पिटलच्या गल्लीत वेळेवर पोहोचू शकली नाही. कसाब आणि इस्माईल तिथे दडून बसले असल्याची खबर शेजारच्या इमारतीतून कुणीतरी पोलिस नियंत्रण कक्षाला कळवली होती. पण करकरे-कामटे-साळसकर यांच्यापर्यंत ती माहिती कुणी पोहोचवलीच नाही.
हे सर्व वाचले की पोलिसांबद्दल मनात खरेतर काहीशी सहानुभूतीच दाटून येते.
कठीण परिस्थितीत अत्याधुनिक शस्त्रास्त्रांच्या मदतीने २६/११सारख्या कारवाया एन.एस.जी.कमांडोजनी यापूर्वीही यशस्वीपणे पार पाडल्या आहेत. त्यांना तसेच प्रशिक्षण दिलेले असते. त्यांच्या शौर्याला कुठल्याही प्रकारे कमी लेखण्याचा उद्देश नाही. पण अश्या मोठ्या व्याप्‍तीच्या घटनांमध्ये पहिला हल्ला स्थानिक पोलिसांना झेलावा लागतो. त्यासाठी ते तयार असतात का याबद्दल फारसा गांभीर्याने विचार केला जात नाही. आपले पोलिसदल याआधी पुरते बदनाम झालेलेच आहे. पण हे पुस्तक वाचताना या दुसर्‍या बाजूचाही विचार व्हावा असे वाटते.

२७ नोव्हेंबरला पहाटे तीन वाजता एका शक्‍तिशाली बाँबस्फोटामुळे ताज हॉटेलच्या पाचव्या मजल्यावर आग लागली आणि तिथले दहशतवादी आणि ओलीस दोघेही गुदमरू लागले. ‘हॉटेल ताजमधील अंधारयात्रा’ या प्रकरणात ख्रिस खेतान त्याबद्दल लिहितात, ‘प्रथमच पकडणारे आणि पकडले गेलेले यांच्याकडे मृत्यू समभावाने पाहू लागला.’ कोणीही ओलीस जिवंत ठेवायचा नाही या सूत्रधाराच्या सूचनेचे दहशतवाद्यांना विस्मरण झाले आणि ते आपले मोबाईल फेकून देऊन जीव वाचवण्यासाठी अंधारात नाहीसे झाले.
२९ नोव्हेंबरला पहाटे दहशतवादी दयेची भीक मागत ओरडत असल्याचे कमांडोंनी ऐकले.
हा जिहादचा पराभव म्हणायचा की मानवाची नैसर्गिक प्रवृत्ती जिच्यावर कुठल्याही ‘ब्रेन वॉशिंग’ने मात करणे अशक्य आहे? असा प्रश्न आपल्याला पडतो.
‘भयानक वास्तव!’ या लेखातील जे.एफ.रिबेरो यांचे, गुप्‍तचर संस्थांनी पुरवलेल्या माहितीचे योग्य प्रकारे विश्लेषण करण्याबद्दलचे भाष्य अतिशय महत्त्वाचे आहे. हल्ल्यानंतर काही राजकारण्यांना राजीनामे द्यावे लागले; पण पोलीस अधिकार्‍यांचे काय? - असा परखड सवाल त्यांनी केला आहे. ‘२६ नोव्हेंबरच्या हल्ल्यामुळे ज्यांना राग आला आहे अशांनी संघटितपणे विरोध करून पोलिस सुधारणांचा आग्रह धरला पाहिजे. पोलिसदल सत्तेवरील पक्षाला जबाबदार असण्याऐवजी फक्‍त कायद्याला जबाबदार असले पाहिजे’.’ असे ठाम प्रतिपादनही ते करतात. पंजाबमधील खलिस्तानी दहशतवाद्यांशी यशस्वी सामना दिलेल्या त्यांच्यासारख्या अनुभवी पोलिस-उच्चपदस्थाचे हे विचार अंतर्मुख करून जातात.
वाचकांना अंतर्मुख करणे हेच या पुस्तकाचे प्रमुख उद्दीष्ट आहे जे ‘दिरंगाईची किंमत आणि भविष्यातील उपाययोजना’ या शेवटल्या प्रकरणात पूर्णत्त्वास जाते.
‘दहशतवादाचे उगमस्थान’ हा लेख हरिंदर बावेजा यांनी पाकिस्तानमधील मुरिदके येथील लष्कर-ए-तय्यबाच्या प्रशिक्षण तळाला भेट दिल्यानंतर लिहिलेला आहे. पण या प्रकरणात ‘मी तिथे एका कुटुंबाला भेटलो’, ‘त्या परिसरात मी दोन तास होतो’ अशी प्रथमपुरुषी पुल्लिंगी क्रियापदे वापरली गेली आहेत. (वाचकांच्या माहितीसाठी - हरिंदर बावेजा या नामवंत स्त्री-पत्रकार आहेत.) ही एक बाब वगळली तर मूळ लेखकांना जे सांगायचे आहे ते प्रा. मुकुंद नातू यांच्या अनुवादातून वाचकांपर्यंत व्यवस्थित पोहोचते.

पुस्तक वाचून संपते. बंदुकीच्या गोळीने तडकलेल्या काचेतून गेट-वे-ऑफ-इंडियाच्या इमारतीचे दृष्य दाखवणार्‍या मुखपृष्ठाकडे आपली परत एकदा नजर वळते. नवीन ताज हॉटेलच्या गच्चीतून काढले गेले असावे असे वाटणारे ते छायाचित्र. सर्वसामान्य माणसासाठी गेट-वेकडे बघण्याचा हा जरा निराळा आणि अपरिचितच कोन आहे. २६/११च्या घटनांकडेही अश्याच जरा निराळया कोनातून वाचकांनी पाहिले तरच ही पुस्तकनिर्मिती कारणी लागेल.

२६/११. मुंबईवरील हल्ला. साठ तासांच्या झुंजीनंतर मानवतेचा विजय.
संकलन - हरिंदर बावेजा. अनुवाद - प्रा. मुकुंद नातू.
मेहता पब्लिशिंग हाऊस. पृष्ठे २२२. मूल्य २५० रुपये.

पुस्तक परिचय - 'हेडहंटर'

2011-08-28T22:38:00.000-07:00

रविवार दि. २८ ऑगस्ट २०११ रोजी लोकसत्ता-लोकरंग पुरवणीत प्रकाशित झालेला पुस्तकपरिचयपर लेख. मूळ लेख इथे (स्क्रोल डाऊन करून) वाचता येईल.

----------------------------------

‘ड्रीम जॉब’ हा कॉर्पोरेट जगतातला परवलीचा शब्द आहे. हव्या असलेल्या चांगल्या नोकरीची एखादी संधी जर चालून आली तर वैयक्‍तिक विकासासाठी तिचा उपयोग करून न घेणार्‍याला आजच्या स्पर्धेच्या युगात करंटाच ठरवले जाईल. अधिक चांगली नोकरी आणि अधिक पैसा यामागे जसे कनिष्ठ नोकरदार धावत असतात तसेच उच्चपदस्थ आणि अतिउच्चपदस्थही धावत असतात. उच्चपदस्थांच्या अश्या नोकरीबदलामुळे कंपन्यांनाही त्यांच्या जागी अन्य सुयोग्य माणसे हवीच असतात.
आपल्याकडे जे, जितके आहे त्यापेक्षा अधिक काही मिळवण्याची हीच मानवी प्रवृत्ती काहीजणांच्या आयुष्याला एका निराळ्या पण योग्य अर्थाने कलाटणीही देऊ शकते. त्यांच्यातल्या अंगभूत गुणांना त्यामुळे स्वकर्तृत्वाचे कोंदण मिळते. ‘हेडहंटिंग’सारख्या भारतात अजून बाल्यावस्थेत असलेल्या क्षेत्रात यशस्वी वाटचाल करणारे गिरीश टिळक हे या वर्गाचे दमदार प्रतिनिधीत्त्व करतात. कॉर्पोरेट कंपन्यांची गरज ओळखून, त्यांच्यासाठी योग्य अशी माणसे शोधून ती नोकरीत रुजू होईपर्यंतचा सर्व घटनाक्रम पार पाडणे हे त्यांचे मुख्य काम. एका मध्यमवर्गीय कुटुंबातील सर्वात धाकटे आणि काहीसे उपेक्षित अपत्य ते एक यशस्वी हेडहंटर हा त्यांचा प्रवास ‘हेडहंटर’ या पुस्तकात वाचायला मिळतो.
मनोगतात गिरीश टिळक म्हणतात की ही कहाणी म्हणजे कादंबरी नाही. पण एखाद्या काल्पनिक कादंबरीचे सर्व गुण या पुस्तकात ठासून भरलेले आहेत. आपल्यापैकी बर्‍याचजणांनी कॉर्पोरेट नोकरीच्या मुलाखतींसाठी प्लेसमेंट एजन्सीज्‌शी व्यवहार केलेला असतो. अश्या मुलाखती आखण्यापूर्वी पडद्यामागे काय काय हालचाली, खलबतं सुरू असतात त्याच्या या एक से एक सुरस कहाण्या वाचणार्‍याला गुंगवून टाकतात. मुख्य म्हणजे गिरीश टिळक यांच्या आठवणींतील या किस्सेरूपी घटनांच्या तुकड्यांची सांधेजोड पुस्तकात अगदी सहज, बेमालूम केली गेली आहे. त्याचे संपूर्ण श्रेय सुमेध वडावाला (रिसबूड) यांच्या लेखणीला द्यायला हवे.

टिळक यांचा या व्यवसायातील शिरकाव अगदी योगायोगाने झाला. नोकरीनिमित्त रोज कराव्या लागणार्‍या लोकल-प्रवासादरम्यान त्यांची मैत्री जमलेल्या श्री. उदय वैद्य यांनी ठाणे इथे ‘रिझ्युमे’ नावाची प्लेसमेंट एजन्सी सुरू केली. सुरूवातीला केवळ उत्सुकतेपोटी टिळक तिथे जायला लागले. तिथले काम पाहून त्यांना त्यात रस निर्माण झाला. इच्छुकांसाठी नोकरीच्या रिक्‍त जागा शोधताना ज्याची सर्वात जास्त गरज असते असा सुसंवादीपणा, माणसे वाचण्याची कला टिळक यांना चांगलीच अवगत होती. याची जाणीव त्यांना उदय वैद्य यांनी करून दिली आणि ‘रिझ्युमे’च्या कामात मदत करण्याची त्यांना विनंती केली. सुरूवातीला स्वतःची नोकरी सांभाळून संध्याकाळचा थोडा वेळ ‘रिझ्युमे’साठी द्यायला टिळकांनी सुरूवात केली. पण ते या कामात नकळत गुंतत गेले. इतके की एक दिवस स्वतःच्या नोकरीचा राजीनामा देऊन त्यांनी ‘रिझ्युमे’त भागीदारी स्वीकारली. त्यानंतर मात्र त्यांनी कधीच मागे वळून पाहिले नाही.
अर्थात, या वाटचालीत त्यांना मिळालेल्या यशामागे त्यांचे स्वतःचे आणि उदय वैद्य यांचे अथक परिश्रम होतेच. निरनिराळ्या क्षेत्रातील माणसे शोधताना त्या-त्या क्षेत्रांबद्दलची तांत्रिक आणि व्यावसायिक माहिती त्यांना वेळोवेळी करून घ्यावी लागली. वेळप्रसंगी काही लोकांच्या मुलाखतीही घ्याव्या लागल्या. त्यासाठी देशभर प्रवास करावा लागला. अनेक उच्चपदस्थांशी अतिशय शांत डोक्याने सल्लामसलती कराव्या लागल्या. त्यांपैकी काहींशी त्यांचे कायमचे मैत्र जुळले. तर काहींच्या बाबतीत अतिशय कटू अनुभव आले. कंपन्यांच्या व्यवस्थापनाच्या लहरीपणामुळे प्रसंगी अपरिमित आर्थिक नुकसानही सोसावे लागले. पुस्तकात अश्या काही कटू अनुभवांबद्दलही टिळक यांनी मनमोकळ्या गप्पा मारलेल्या आहेत. दरवेळेला अश्या अनुभवातून काहीतरी नवीन शिकायला मिळाले हे ही प्रांजळपणे कबूल केलेले आहे.
त्यांच्या या वाटचालीच्या बाबतीत त्यांच्या घरचे मात्र काहीसे उदासीन हो्ते. याबद्दल टिळकांच्या मनात सतत एक खदखद होती. अर्थात, त्यापायी त्यांनी आपल्या एकत्र कुटुंबाच्या बांधीव चौकटीला कधीही धक्का लागू दिला नाही. पण पुस्तकात ही खदखद त्यांनी लपवूनही ठेवलेली नाही. घरातल्या ज्येष्ठांना विनम्र निर्धाराने त्याबद्दल समज देतानाचा पुस्तकातला भाग अतिशय हृद्य आहे.

गिरीश टिळक यांची ही कहाणी वाचून, काही ठराविक, लोकप्रिय शिक्षणवाटा किंवा व्यवसायवाटांपलिकडेही आपले कर्तृत्व दाखवण्यासाठी अगणित क्षेत्रे आणि संधी उपलब्ध आहेत; तिथेही तितकीच आव्हाने आहेत; कामातून मिळणारा आनंद, पैसा तिथेही भरभरून आहे याचा अक्षरशः साक्षात्कार होतो.
कुठल्याही सर्वसामान्य पुस्तकप्रेमीला जर विचारलेत की त्याला पुस्तके का आवडतात तर तो ‘नवनवीन माहिती मिळते, ज्ञानात भर पडते, मनोरंजन होते’ ही कारणे हमखास देईल. हे पुस्तक या सर्व निकषांवर अगदी शंभर टक्के खरे उतरते.

**********

हेडहंटर. लेखक - सुमेध वडावाला (रिसबूड)
राजहंस प्रकाशन. पृष्ठे १९९. मूल्य २०० रुपये.

हंड्रेड पर्सेंट डिव्हाईन !!

2011-07-13T04:08:00.000-07:00

‘बालगंधर्व’ चित्रपटावर भरपूर चर्चा केली, वाचली, ऐकली. ती चर्चा कानावर पडली नसती तरी सिनेमा पहायचा तर ठरवलाच होता. तसा तो ही पाहीला. सिनेमा पहायला बरोबर चक्क आमचे चिरंजीव आले होते. (आमच्या अर्धांगाच्या मनोरंजनाच्या कल्पना निराळ्याच असल्यामुळे अश्या कामी बहुतेकवेळा मुलाचीच मला साथ-सोबत असते. तो एक स्वतंत्र चिंतनाचा विषय आहे. असो.) सिनेमा पाहून आल्यावर सुबोध भावे, त्याची वेषभूषा, सिनेमातले सेट्स आणि बालगंधर्वांच्या आयुष्यातल्या नव्याने कळलेल्या काही गोष्टी हेच सगळं मनात जास्त घोळत राहीलं.
काही दिवस गेले. अचानक पेपरमध्ये एक जाहीरात आली - ‘असा बालगंधर्व आता न होणे’ : बालगंधर्व चित्रपटावर आधारीत गाणी, गप्पा, किस्से यांचा कार्यक्रम. स्थळ - गडकरी रंगायतन, ठाणे. कार्यक्रमाचं आयोजन सिनेमाचा सहाय्यक संगीत दिग्दर्शक आदित्य ओक यानं केलं होतं.
ट्रान्सफॉर्मर-३ची रिलीज डेट पाहण्यासाठी पेपर उघडलेल्या माझ्या मुलाची नजर प्रथम त्या जाहीरातीवर गेली. तो ‘आई, आपण या कार्यक्रमाला जायचंच.’ असं म्हणत अक्षरशः उड्या मारत माझ्याजवळ आला. मी प.फ.ची आ. मानून दुसर्‍या दिवशी आधी कार्यक्रमाची तिकिटं काढून आणली. सहभागी कलाकारांच्या यादीत बरेच गायक, वादक होते. मुलाला म्हटलं - मुख्यत्त्वे बालगंधर्वांच्या गाण्याचा कार्यक्रम असणारसं दिसतंय. तिथे ऐनवेळेला ‘पकलो, बोअर झालो’ असली कटकट मला चालणार नाही. त्याला ही अट संपूर्णपणे मान्यच होती.
कार्यक्रम हाऊसफुल्ल होता. सुबोध भावे, नितीन चंद्रकांत देसाई, दिग्दर्शक रवी जाधव, सिनेमॅटोग्राफर महेश लिमये, संगीतकार कौशल इनामदार सर्वांनी छान, दिलखुलास गप्पा मारल्या. चित्रपट बनत असतानाचे अनेक किस्से त्यांच्या मुलाखतींच्या स्वरूपात ऐकायला मिळाले. (स्वानंद किरकिरे त्यादिवशी काही कारणांनी कार्यक्रमात सहभागी होऊ शकला नाही. ‘नंतर कधीतरी तो ही येईल’ असं सुबोध भावे म्हणाला. समोर इतकं सगळं छानछान चालू असूनही काहीवेळ या गोष्टीची रुखरुख लागून राहिली होती.) पण हे सगळं अधेमधे चालू होतं. प्रमुख आकर्षण होतं - आनंद भाटेची गाणी. साथीला वरदा गोडबोले आणि मधुरा कुंभार.
चित्रपट पाहण्यापूर्वी ‘आनंद भाटेची गाणी ऐकायला म्हणून जाणार असलीस तर विरस होईल. त्याचा आवाज सुबोध भावेला अजिबातच सूट होत नाही.’ असं एक मत ऐकायला मिळालं होतं. मनातून ते पटलं नव्हतं. त्याला कारण होतं लहानपणी दूरदर्शनवर ऐकलेली चिमुकल्या आनंद भाटेची गाणी. शाळकरी वयात दूरदर्शनवरच्या त्या कार्यक्रमामुळे आमच्या पिढीला बालगंधर्वांच्या गाण्यांबद्दल खरं म्हणजे प्रथमच ठोस काहीतरी समजलं होतं. (बाकी, आनंद भाटे तेव्हाही पुढ्यात कुठलाही कागद वगैरे न घेता गायचा आणि प्रस्तुत कार्यक्रमातही त्यानं गाण्यांचे बोल इ.साठी सोबत काहीही लिखित साहित्य बाळगलेलं नव्हतं!)

कार्यक्रम सुरू झाला. इंग्रजी माध्यमात शिकणारा, लिंकिन पार्क-बिर्कची गाणी ऐकणारा आपला टीनएजर मुलगा आपल्या शेजारी बसून एक नाट्यगीतांचा कार्यक्रम आपणहून पाहतोय-ऐकतोय याचंच मला सुरूवातीला इतकं अप्रूप वाटत होतं की पुढ्यातल्या कार्यक्रमात शिरायला मला जरा वेळच लागला. आनंद भाटेच्या पहिल्या गाण्याबरोबर ते विचार मागे पडले आणि सुरांनी मना-मेंदूचा ताबा घेतला.
गप्पा मारताना कौशल इनामदारनं अगदी प्रांजळपणे कबूल केलं की कोणे एके काळी नाट्यसंगीत म्हणजे त्याला जुनी, मागे पडलेली कला वाटायची. ‘ध्वनीक्षेपक नसण्याच्या काळात प्रेक्षागृहातल्या अगदी मागच्या रांगेपर्यंत जे पोहोचवावं लागायचं ते नाट्यसंगीत.’ अशी त्यानं स्वतःशीच त्याची व्याख्या केलेली होती. पण ती त्याची केवढी मोठी घोडचूक ठरली असती ते त्याला हा चित्रपट केल्यावर लक्षात आलं. साधारण अशीच प्रचिती मला स्वतःलाही आली. अभिजात संगीताचा मी ‘प्रत्यक्ष’ ऐकलेला हा पहिलाच कार्यक्रम. तोपर्यंत नाट्यसंगीत मलाही कंटाळवाणं वाटायचं. त्यामुळे प्रत्यक्ष ऐकणं तर दूरच, आतापर्यंत मी सी.डी.ज वगैरेही गायनापेक्षाही वादनाच्याच जास्त विकत घेतलेल्या आहेत. त्याला छेद मिळाला त्या कार्यक्रमाच्या मध्यंतरात. प्रेक्षागृहाबाहेर बालगंधर्व सिनेमाच्या गाण्यांच्या सी.डी.ची विक्री चालू होती. मुलाच्या आग्रहाखातर तिथून मी ही एक संच विकत घेतला.
अनेक वन्स-मोअर्सना विनयशील नकार देऊन मध्यंतरानंतरही आनंद भाटे ‘चाबूक’ गायला. कार्यक्रम उत्तरोत्तर रंगत गेला. घरी परतायला त्यादिवशी रात्रीचा एक वाजला. सुरांनी मंत्रमुग्ध होणे म्हणजे काय याची मला व्यक्‍तिशः प्रथमच प्रचिती आली.

या सगळ्याला आता दहा-बारा दिवस उलटून गेले. तेवढ्या काळात तो दोन सी.डीं.चा संच दोन-तीन वेळा ऐकून झाला. कार्यक्रमामुळे आलेलं भारावलेपण बघताबघता कमी होईल असं आधी वाटलं होतं. पण जितक्या वेळा मी ती सी.डी. ऐकते तितक्या वेळेला पुन्हा ते प्रेक्षागृह आठवतं, तन्मयतेनं गाणारा आनंद भाटे आठवतो आणि वाटतं - सीडी वगैरे सब झूठ है याऽऽर, प्रत्यक्ष गायकाच्या पुढ्यात बसूनच हे सगळं ऐकायला हवं!
बालगंधर्वांची गाणी आधीपासून माहीत असल्यामुळे हे वाटतं की इतर अनोळखी गाण्यांच्या बाबतीतही असंच होईल ते मी सांगू शकत नाही. पण इतकं मात्र खरं की सध्या माझा मुलगा घरात ‘भाग भाग डी. के. बोस’सोबत ‘कशी या त्यजू पदाला’ हेदेखील गुणगुणत असतो. इतकंही खरं की अजून सहा-एक महिन्यांनंतर डी.के.बोसचं गाणं तो कुठल्याकुठे विसरूनही जाईल पण ‘नाही मी बोलत नाथा’चे सूर डोक्यातून जाणं शक्यच नाही.
कारण ते संगीत (पेस्तनकाकांच्या भाषेत) आहेच तसं - स्सालं हंड्रेड पर्सेंट डिव्हाईन!

घरोघरी मातीच्या चुली - २

2011-06-22T09:17:00.000-07:00

घरोघरी मातीच्या चुली - १

----------

"अहो, काय हे...!"
".........."
"तुम्हाला करण्यासारखं दुसरं काही नव्हतं काऽऽ?"
"(काहीच न कळून) नाही ना! हातातलं लेटेस्ट प्रोजेक्ट संपलंय. आणि आता मी काही पूर्वीसारखा बिझी राहिलेलो नाही या प्रोजेक्टवरून लगेच पुढच्या प्रोजेक्टवर उडी मारायला..."
"(हात झटकत) तुमच्या प्रोजेक्टची कौतुकं मला नका सांगू! पूर्वपुण्याईवर अजूनही लोकं तुम्हाला बोलावतायत. नाहीतर काही खरं नव्हतं."
"ते काही का असेना! पण आपला एकुलता एक मुलगा अजूनही स्थिरस्थावर होण्यासाठी धडपडतोय. तोपर्यंत एक बाप म्हणून आर्थिक भार उचलणं माझं कर्तव्य नाहीये का?"
"कोण म्हणेल तो अजून स्थिरस्थावर झालेला नाहीये?"
"का? मीच म्हणतोय! तुझ्यामाझ्यात काय लपवालपवी करायची? अभिषेक अजूनही हातपायच मारतोय हे सत्य नाहीये का?"
"हातपायच मारत असता, तर हे... हे शक्य झालं असतं का?"
"काऽऽय शक्य झालं असतं का?"
"(हातातला पेपर नाचवत) हेच... आज सकाळी जे मी वाचलंय ते..."
"(समजुतीच्या सुरात) या वयात असा त्रागा बरा नव्हे! तू आत्ता नक्की कुणावर आणि कश्यावर चिडलीयेस ते सांग पाहू आधी."
"(त्रागा पुढे चालू ठेवत) कुणाकुणाची आणि कश्याकश्याची नावं घेऊ? माझ्याच घरात मी उपरी ठरलेय या प्रकरणात"
"(अजूनही काहीच न कळून) प्रकरणात?? कुठल्या?? कसल्या??"
"माझ्याच घरातल्या गोष्टी आता बाहेरून कळतात मला... कुठे तोंड दाखवायला जागा उरली नाही."
"असं कसं! नुकतंच त्या कुठल्याश्या महिला कमिटीच्या सभेच्या अध्यक्षपदावरून तुझं तोंड दिसलं की पुढ्यातल्या तमाम महिलांना. बातम्यांमध्ये दाखवलं. मी पण बघितलं."
"हो! कारण त्या सभेला जातेय हे मीच तुम्हाला सांगून गेले होते. तुम्हाला अंधारात ठेवून मी कधीच काहीच करत नाही."
"तू मला अंधारात ठेवतेस असं मी एका शब्दानं तरी म्हटलं का?"
"(आवाज चढवत)तुम्ही तसं म्हणत नाही, पण स्वतः काही करताना मात्र मला अंधारात ठेवता!"
"तुला अंधारात ठेवून काही करण्यासारखं वय राहिलंय का आता माझं?"
"उगीच नसते विनोद करू नका या वयात!"
"बरं राहिलं! तू बोल, मी ऐकतो!"
"(चरफडत)आता जाईन तिथे लोकांच्या चौकश्या सुरू होतील."
".........."
"चॅनलवाले त्रास देतील..."
".........."
"मलाच जिथे अजून काही माहिती नाही, तिथे त्यांच्या प्रश्नांना काय उत्तरं देऊ मी?"
".........."
"गोष्टी जगजाहीर करण्यापूर्वी आधी मला येऊन सांगणं कुणाचं कर्तव्य नव्हतं??"
".........."
"आणि तुम्हीही त्यांनाच सामिल..."
".........."
"लग्नाच्या बायकोपेक्षा तुम्हाला तीन-चार वर्षांपूर्वी घरात आलेली सून जास्त जवळची वाटते. आणि तिला तुम्ही! पण दोघांनाही मला येऊन काही सांगावंसं वाटत नाही. चिरंजीवही तसलेच! (पुन्हा हातातला पेपर नाचवत) ‘ही’ अक्कल आलीये, पण आईला विसरलेत..."
".........."
"अहो, नुसते गप्प काय बसलात? बोला ना आताऽऽ"
"(चेहरा शक्यतो गंभीर ठेवत) नेमका विषय कळला तर बरं होईल."
"नेमका विषय कसला डोंबलाचा! हेच... सकाळी सकाळी जे मी वाचलंय ते..."
"हां! आता तू मूळपदावर आलीस पुन्हा... काय वाचलंस तू सकाळी सकाळी? आणि कुठे?"
"कुठे काय? सगळ्या पेपरांमध्ये आलंय... अगदी पहिल्या पानावर! रंगीत चौकटीत! ट्विटरवर तुम्ही काल जी मुक्ताफळं झाडलीयत त्याबद्दल!"
"(प्रचंड आश्चर्यानं) रात्री किती उशीरा लिहिलं होतं मी ते! छापून पण आलं आज लगेच? या पेपरवाल्यांचं भारी लक्ष असतं सगळीकडे!"
"का? तुम्हाला काय वाटलं तुम्ही गुपचूप ट्विटून आलात म्हणजे मला कळणार नाही? भिंतींनाही कान असतात म्हटलं!"
"तुला कळू नये असा उद्देश नव्हता गं माझा..."
"तसाच होता! तुमचाही आणि आपल्या सूनबाईंचाही! वेगळा संसार मांडलाय म्हटल्यावर मला आवर्जून काही सांगायला ती बांधील नाही ना..."
"अगं ऐक! तसं काही नाही. गेले काही दिवस ऐश्वर्याच्या डॉक्टरला ट्विटरवर मी फॉलो करत होतो. त्यांनी काल रात्री ट्विट केलेलं मी वाचलं. मलाही तेव्हा माहीत नव्हतं. पण म्हटलं आपल्याला माहीत नाही हे बाहेरच्या लोकांना कळलं तर केवढी नाचक्की! शिवाय तुलाही किती वाईट वाटलं असतं! म्हणून मी ही लगेच ट्विटून टाकलं. तुला सांगणार होतो पण शटडाऊन घेऊन झोपायला येईपर्यंत तू झोपून गेलेली होतीस!"
".........."
"आता आलं का लक्षात सगळं?"
"हो! आलं"
"गेला का माझ्यावरचा राग?"
"(हसून) हो गेला! तसे तुम्ही माझी समजूत काढण्यात पटाईत आहातच. लोकांनाही ठाऊक आहे ते! अगदी पार जंजीर, अभिमानपासून सिलसिला पर्यंत... (जरा चिंतेनं) पण आपला अभिषेक अजून स्थिरस्थावर झालेला नाहीये. मग ही नवीन जबाबदारी कशी पेलवणार हो त्याला?"
"जाऊ दे गं! निराळा संसार मांडलाय ना त्यांनी? तो आणि ऐश्वर्या बघून घेतील त्यांचं ते. तू तयारीला लाग. आपल्याला आज ‘बुढ्ढा होगा तेरा बाप’च्या स्पेशल स्क्रीनिंगला जायचंय. इतर लोकांनी पाहण्याआधी तू पाहून घे तो सिनेमा. चल."

गुपित

2011-06-13T07:01:00.001-07:00

२६ मे १९८२. वेळ - संध्याकाळचे ७:००

"पण मी एकटी कशी जाणार??" शेफालीनं कितव्यांदा ही शंका उपस्थित केली कोण जाणे!
"एकटी कुठेऽऽ? मी आहे ना तुझ्याबरोबर." शशांकनं पुन्हा एकदा नव्यानं तिची समजूत काढायचा प्रयत्न केला.
"भाविताई नाही येणारे ना, त्या अर्थानं एकटी!"
"मग ती नसली तर काय झालं? उद्यापुरतं भाविताईऐवजी या दादाला चालवून घे."
"शी! दादा-बिदा नाही हं! तू भाविताईचा होणारा नवरा आहेस, मी त्याच दृष्टीनं बघते तुझ्याकडे."
"च्यायला! भाविका, खतरा आहे तुझी बहीण! माझ्याकडे ‘बघते’ म्हणतेय..."
"ए, थांब रे शशांक, विषय भरकटवू नकोस. शेफू, तुला काय प्रॉब्लेम आहे याच्याबरोबर जायला?" भाविका.
‘शेफू’ म्हटल्याबरोब्बर नेहमीप्रमाणे शशांकला हसू आलं.
"किती वेळा हसणारेस त्या एकाच नावाला?", शेफालीनं निषेध नोंदवला आणि ती भाविकाकडे वळून म्हणाली, "प्रॉब्लेम मला नाही पण मावशीला असू शकतो. तिला काय सांगणार मी कुठे गेलेय म्हणून? आणि आईला?"
"त्याची चिंता तू कश्याला करतेस? शशांकने त्यावरही विचार केलाय."
"येस्स! तो तर आपला बाए हाथ का खेल आहे! थापा मारमारूनच तुझ्या भाविताईलाही पटवलंय." शशांकनं कॉलर ताठ करण्याचा अभिनय केला.
"म्हणे ‘पटवलंय’! काहीतरी टपोरी शब्द वापरू नकोस." शेफाली.
"कश्यावरून हा टपोरी शब्द आहे?"
"शी! मी आता घरीच जाते. आणि मी उद्या याच्याबरोबर जाणार नाही एकटी. मावशीशी, आईशी खोटं बोलणार नाही. तू बरोबर नसताना तर नाहीच नाही." शेफालीनं भाविकाला निक्षून सांगितलं.
"यावर दुसरा काही इलाज आहे का, शेफू?" भाविका तिला समजावण्याच्या सुरात म्हणाली.
"पण आत्ताच इतकी घाई काय आहे भेटवस्तू घेण्याची? पुन्हा कधीतरी घेऊ ना..." शेफाली शशांककडे वळून म्हणाली.
"ती वेळ येईपर्यंत तुमचं घर जुनं झालं असेल. ते नवीन असेपर्यंतच मला भेटवस्तू द्यायची आहे." शशांक.
"...आणि इनडायरेक्टली आईवर आणि मावशीवर इंप मारायचंय, हो ना?"
"हो! काय म्हणणं आहे? भावी सासवा आहेत त्या माझ्या!"
"ए, तुम्ही प्लीज भांडू नका." भाविका आता वैतागली. "हे बघ, शेफू, मला उद्या कुठल्याही परिस्थितीत येणं शक्य नाहीये. माझं सबमिशन आलंय नेमकं उद्या."
"आणि शशांकचं?"
"ते रोलनंबरप्रमाणे असतं. त्याचं झालं आजच. त्यामुळे तो उद्या कॉलेज बंक करू शकतो. तसंही उद्या आमची दोनच लेक्चर्स आहेत. तू उद्या दादर किंवा त्याच्या आसपास राहणार्‍या कुठल्यातरी मैत्रिणीचं नाव सांग ना. तिच्याकडे जातेय असं सांग आईला आणि माझ्याबरोबरच बाहेर पड. हा स्टेशनवर भेटेल आपल्याला. तुम्ही गेलात की मग मी विद्याकडे जाईन."
"विद्याकडे का?"
"त्याच्याशी तुला काय करायचंयऽऽ?? सबमिशनचं काम आहे आमचं. उद्याच्या या प्लॅनबद्दल काय म्हणणं आहे ते बोल आधी."
"पण घरी खरं कारण सांगून जाता नाही का येणार?" शेफालीनं काहीश्या हैराण सुरात विचारलं.
"खरं सांगितलं की आईला मिनिटा-मिनिटाचा हिशोब देत बसावं लागतं... मला नाही आवडत ती उलट तपासणी!" बोलताना भाविकाच्या कपाळावर आठ्या पडल्या. शशांकनं तिला ‘हा विषय आत्ता नको.’ अशी खूण केली.
यावर काही सेकंद शांततेत गेले. भाविताई आणि शशांक दोघंही आपल्या उत्तराची वाट बघतायत हे शेफालीला जाणवलं. शेवटी अगदी नाईलाजानं तिनं तयारी दर्शवली.
"हुश्श! अ‍ॅट लास्ट, शेफूची भाजी तयार झाली एकदाची..." शशांक.
"केवळ तुमच्यासाठी तयार झालेय, कळलं ना? तुमच्यासारखी अशी खरीखुरी थापेबाजी करायची माझ्यावर जेव्हा वेळ येईल तेव्हा मदतीला नाही आलात ना, तर बघा..." शेफालीच्या तोंडून निघून गेलं आणि तिनं पटकन आपली जीभ चावली.
पण भाविका आणि शशांकनं ते ऐकल्याचं वाटत नव्हतं. ते नेहमीप्रमाणे एकमेकांचा हात धरून निरोप घेत होते. त्याचा डावा, तिचा उजवा हात किंवा त्याचा उजवा, तिचा डावा हात... खरंतर हातही नाहीच, हाताची चार बोटंच, काही सेकंद नुसती धरून ठेवलेली... ते सेकंदही दरवेळी अगदी तेवढेच, मोजून घेतल्यासारखे. तेवढा वेळ ते दोघं एकमेकांकडे बघायचेच असंही काही नाही. बोलायचे तर नाहीतच. पण नेहमीच्या तिरक्या शेकहँडऐवजीचा काही सेकंदांचा त्यांचा हा सरळ शेकहँड शेफालीला खूप गोड वगैरे वाटायचा.
भाविकाचा हात सोडून शशांकनं शेफालीकडे पाहूनही निरोपाचा हात हलवला. ‘बाय शेफा(र)ली! भेटूच उद्या सकाळी...’ असं म्हणून पळत रस्ता ओलांडून तो निघून गेला. त्याच्या ‘शेफारली’ या हाकेवर नेहमीप्रमाणे डोळे वटारण्याची संधीही शेफालीला मिळाली नाही.
तो गर्दीत दिसेनासा होताच शेफालीला अत्यंत महत्त्वाचं वगैरे काहीतरी जाणवलं. तिनं भाविकाकडे पाहिलं. ओढणी सारखी करत तीही उठून चालायला लागली होती. दोन-चार पावलं अर्धवट पळत शेफालीनं तिला गाठलं आणि तिच्या खांद्यावर हात ठेवत तिच्या कानात कुजबुजल्यागत म्हणाली, "ताईऽऽ, मी कशी जाऊ अगं उद्या शशांकबरोबर? माझी चालू आहे! आज दुसरा आहे!"
त्यावर भाविकाच्या कपाळावर पुन्हा किंचित आठ्या पडल्या. "शेफू, बावळट आहेस काऽऽ?? इतरवेळी चार-पाच दिवस घरात बसून राहतेस काऽऽ? बाहेर भटकतेसच ना?"
"पण तेव्हा कुणी ना कुणी मैत्रिणी असतात बरोबर! तुझं काय... बरं आहे! त्याच्याबरोबर एकटी बिन्धास्त..."
"माझं काय बरं आहे? आणि बिन्धास्त कायऽऽ??" आठ्या वाढल्या.
"बिन्धास्त...फिरू शकतेस तू. मी...कशी...?" शेफालीनं चाचरत आपलं वाक्य पूर्ण करायचा प्रयत्न केला.
"उगीच नाही ते विचार करू नकोस. काही प्रॉब्लेम येणार नाही. उद्याचा एकच दिवस मिळतोय. नंतर त्याच्या घरी पाहुणे, मग तुमच्याकडे पाहुणे. त्यानंतर तुझा बारावीचा रिझल्ट, अ‍ॅडमिशन. बघता बघता त्याचा जाण्याचा दिवसही येऊन ठेपेल समोर..."
शेफाली काहीशी खट्टू झाली. भाविताई आपलं काहीही ऐकणार नाही हे ती मनोमन ओळखून होती.
बोलत बोलत रस्ता ओलांडताना भाविकानं नकळत शेफालीचा हात धरला.
शेफालीच्या मनात आलं, ज्या सहजतेनं भाविताई आपला हात धरतेय, तसाच शशांकचाही धरत असेल का रोज? मनात थोडीशी धाकधूक, जीवाचं पाणी-बिणी होत नसेल? किंवा त्याला काय वाटत असेल हिचा हात धरताना?
मग तिच्या मनात पुढचा विचार आला... हिची सुरू असते तेव्हा शशांकबरोबर भटकायला हिला काहीच वाटत नसेल?
सुरूवातीला वाटलंच असेल असलं काहीकाही, आता सवयीचं झालं असेल सगळं...
विचारलं पाहिजे हिला...
ती काहीतरी बोलणार इतक्यात भाविकाच म्हणाली, "आणि हे बघ, आता घरात शिरताना चेहरा पाडू नकोस. आईच्या लगेच चौकश्या सुरू होतात. तिला काही संशय आला तर लगेच तिकडे मावशीला फोन जाईल. मावशीनं उद्या तुला परत बोलावलं तर पंचाईत!"
दोघी भाविकाच्या घराच्या गल्लीत वळल्या. गल्ली म्हटलं तरी तो रस्ता जवळ जवळ अर्ध्या किलोमीटरचा होता आणि रस्त्याच्या दुसर्‍या टोकाला भाविकाचं घर होतं.
दोन वर्षांपूर्वी याच गल्लीत भाविका आणि शशांकला शेफालीनं प्रथम एकत्र पाहीलं होतं.
शेफालीचा दहावीचा निकाल लागला होता. मनाप्रमाणे मार्क्स मिळाल्यामुळे ती खूष होती. घरी आईनं दिलेला छोटा पेढयांचा बॉक्स आणि मार्कलिस्ट घेऊन सवितामावशीला आणि तिच्या लाडक्या भाविताईला रिझल्ट दाखवायला ती त्यांच्या घरी निघाली होती. सकाळपासूनच पावसाची रिपरिप चालू होती. छत्री सावरत, मार्कलिस्ट-पेढे यांचा पावसापासून बचाव करत ती त्या गल्लीत वळली तर पुढे दहा पावलांवर तिला हेच दोघं दिसले; ते ही एकाच छत्रीत!! ती काहीशी भांबावून गेली. तिच्यासाठी हे काहीतरी नवीनच होतं. त्यांना कळू न देता मागच्यामागे निघून जावं हा पहिला विचार मनात आला. पण घरी आईला काय सांगणार? पेढ्यांचा बॉक्स परत का आणला? सवितामावशीला पेढे का नाही दिले? ‘रिझल्ट घेऊन शेफू घरी आली की पेढे द्यायला तिलाच पाठव.’ असं सकाळीच सवितामावशीनं आईला सांगून ठेवलं होतं. म्हणजे तीही तिच्या घरी आत्ता आपली वाट बघत असणार! म्हणजे...सविताताईला यांचं ‘हे’ माहीत आहे? त्याशिवाय हे दोघं इथे गल्लीत बिन्धास्त कसे फिरतील? आणि भाविताईनं आपल्यालाच अजून काही सांगितलेलं नाही?? या विचारानं शेफालीला एकदम विश्वासघात वगैरे झाल्यासारखं वाटायला लागलं. डोळ्यात पाणी येतंय की काय असंही वाटायला लागलं. स्वतःच्या मार्कांचा विसरच पडला. काय करावं ते न उमगल्याने त्या दोघांकडे एकटक बघत, मंदपणे एकएक पाऊल टाकत ती हळूहळू चालत राहिली.
स्वतःच्या सलवारीवर उडलेला चिखल पाहण्यासाठी अचानक भाविकानं मान मागे वळवली आणि तिला शेफाली दिसली. क्षणभर तिचाही चेहरा गोरामोरा झाला. मग मात्र जरा सावरून तिनं शेफालीला जवळ बोलावून शशांकची तिच्याशी ओळख करून दिली. भाविकाच्या कॉलेजच्या गप्पांमधून वगैरे शेफालीला शशांक ऐकून माहिती होताच. पण तो ‘असा’ समोर येईल हे तिला अपेक्षितच नव्हतं. कधी शंकाही आली नव्हती.
"हाऽय!" शशांकनं तिच्याकडे पाहून हात हलवला. नंतर कधीही ती समोर दिसल्यावर किंवा तिचा निरोप घेताना तो अगदी तस्साच हात हलवायचा.
"तूऽऽ...शेफाली ना?" त्यानं हसून विचारलं. शेफाली आळीपाळीनं दोघांकडे पाहत राहिली. भाविताईनं याला आपल्याबद्दल सांगितलेलं दिसतंय हे जाणवून आता तिच्या नजरेत जरासा आनंद होता.
"चल, रिझल्टचा पहिला पेढा मलाच देऊन टाक." शशांक तिच्या हातातल्या प्लॅस्टिकच्या पिशवीकडे बघत म्हणाला.
पिशवीत पेढे आहेत हे यानं कसं ओळखलं? आज आपला रिझल्ट होता हे पण याला माहीत आहे?? हे ही भाविताईनंच सांगितलं असणार हे लक्षात आल्यावर, आपण या जगात अगदीच काही एकट्या पडलेलो नाही असं काहीसं हायसं वगैरे वाटल्याचं आजही शेफालीला चांगलं आठवत होतं.

रस्त्यावरच्या ज्या खड्ड्यात पाय गेल्यामुळे भाविकानं तेव्हा अचानक मागे वळून बघितलं होतं तो खड्डा अजूनही तिथे होता. पावसाच्या एक-दोन सरी येऊन गेल्यावर आताही त्यात पाणी साठायचं. शेफालीच्या चांगलीच लक्षात होती ती जागा.
ती जागा, ती वेळ, तारीख, वार...नंतरही भाविका आणि शशांकच्या बाबतीतल्या तिच्या कानावर पडलेल्या, तिनं पाहिलेल्या एकूण एक गोष्टी तिच्या पक्क्या लक्षात होत्या. त्यांच्याबद्दल समजल्यापासून तिला सतत भाविताईबरोबर रहावंसं वाटायचं. शशांकबद्दल ती जे-जे काही सांगायची ते ऐकत रहावंसं वाटायचं. लायब्ररीतून आणलेली कादंबरी वाचताना किंवा मैत्रिणींबरोबर एखादा हिंदी सिनेमा बघताना नायक-नायिकेच्या जागी तिला हेच दोघं दिसायचे. मग त्यांच्याबद्दलचं सगळं-सगळं सोबतच्या मैत्रिणींनाही सांगावंसं वाटायचं. मात्र ते तिनं आतापर्यंत महत्प्रयासानं टाळलं होतं. घरातल्या इतर कुणालाही माहीत नव्हतं तेव्हा भाविताईनं ज्या विश्वासानं आपल्याला सगळं सांगितलं त्या विश्वासाला तडा जाईल की काय अशी तिला भीती वाटायची. ‘मी माझ्या मैत्रिणींना तुमच्याबद्दल सांगू का?’ असं भाविताईला विचारणंही तिला कमीपणाचं वाटायचं...
शशांकबरोबर, एकटीनं, दादरला जाऊन येण्याबद्दलही तिनं कुणालाही कधीच, काहीच सांगितलं नाही. घरी सांगण्याचा तर प्रश्नच नव्हता; मैत्रिणींनाही नाही!
तो दिवस म्हणजे ती, भाविताई आणि शशांकमधलं एक गुपित बनून राहिलं...
पण, भाविताई होती कुठे बरोबर त्यादिवशी? तिचं आणि शशांकचंच गुपित ते...
खरं म्हणजे, तिच्या एकटीचंच! कारण, शशांक तर तिच्या लाडक्या भाविताईचा होणारा नवरा होता...!!

३० मे २०११. वेळ - सकाळचे ०८:००

"Good Morning!"
आवाज ऐकून शेफाली दचकलीच. चिमट्यानं धरलेली चहाची गरम पातेली तिच्या हातातून निसटणारच होती.
"उठलास पण इतक्यात? झाली झोप?" ती मागे वळून शशांकला म्हणाली.
"जेटलॅगमुळे झोप कुठली लागायला? नुसताच डोळे मिटून पडलो होतो."
"चहा घेणार?" स्वतःसाठी केलेला चहा कपात गाळत शेफालीनं विचारलं.
"तू घे तुझा आधी. मला नितीन उठल्यावर त्याच्याबरोबरही चालेल."
"तो कुठला उठतोय आता इतक्यात? तुझ्या वाटची झोपही तोच काढेल बघ आता!"
चहाचा कप घेऊन शेफाली बाहेर सोफ्यावर जाऊन बसली. शशांकही तिच्या मागे हॉलमध्ये आला. समोरच्या खुर्चीवर बसला. चहाचे घुटके घेणार्‍या शेफालीकडे त्यानं एक नजर टाकली. चेहरा जरा ओढलेला वाटत होता तिचा. रात्री एअरपोर्टवरून घरी आल्याआल्या काही जाणवलं नव्हतं. आत्ता मात्र अगदी कळून येत होतं.
"तू कशी काय उठलीस? I didn't expect you to be up so early..."
"अरे, अनन्याचा क्लास होता सकाळी. तिला डबा द्यायचा होता. त्यामुळे उठावं लागलं. दुपारी दोन वाजता येईल आता ती."
"अनन्या गेली??"
"ह्म्म... तिचे बारावीचे क्लासेस सुरू झालेत ऑलरेडी."
"सन्डेला पण क्लास??"
"हो. पण जाण्यापूर्वी तुझ्या खोलीत हळूच डोकावून गेली."
"So sweet! मला कळलंच नाही."
"तिला ते जेटलॅग वगैरे भारी इंटरेस्टींग वाटतंय सगळं. गेल्यावेळी तू आला होतास तेव्हा लहान होती तशी. सातवीत तर होती. ‘मी परत येईन तेव्हा शशांककाका झोपलेला असेल का?’ असं विचारत होती. उठल्या-उठल्या चॉकलेट्ससाठी फ्रीजही धुंडाळून झाला."
"Great! ती आल्यावरच बॅग उघडेन आता."
बोलताना शेफाली मधूनच स्वतःचं डोकं बोटांनी दाबत होती. डोळे गच्च मिटून घेत होती.
"मी पुन्हा एक डुलकी काढून येऊ का? पित्त झाल्यासारखं वाटतंय." अखेर ती शशांकला म्हणाली. खरं कारण वेगळंच होतं. पण ती ते सांगू शकली नाही.
"Ofcourse! go ahead..."
"तू काय करशील तोपर्यंत एकटा?"
"Don't worry 'bout me... विमानात वाचायला घेतलेलं पुस्तक आहे. पेपर आलाच असेल ना? टी.व्ही. आहे. वाटलं तर मी पण झोपेन पुन्हा. तू आराम कर. मग दुपारी बोलू."
शेफालीनं चहाचा कप सिंकमध्ये ठेवला आणि ती आत निघून गेली.
शशांक उठून बाल्कनीत आला. पुढ्यातल्या इमारतींच्या जंगलाकडे त्यानं नजर टाकली. किती बदललं होतं दादर आणि मुंबईसुध्दा! दरवेळी आलं की पहिला हाच विचार यायचा मनात. एक-दोन दिवसांत तो मागेही पडायचा. मग ती बदललेली मुंबईही पूर्वीसारखीच आपली वाटायला लागायची.
बाल्कनीच्या ग्रिलवर रेलून, किंचित पुढे झुकून शशांकनं छाती भरून श्वास घेतला. मुंबईची दमट सकाळ! तो कुंद वास! विमानातून बाहेर पाय टाकल्याटाकल्याच जाणवायचा. अनेकजण त्या वासाला नाकं मुरडायचे. पण तो कुंद दमटपणा हीच तर मुंबईची ओळख होती. तो वास आला की त्याला घरी परतल्यासारखं वाटे.
तिथे उभ्याउभ्याच त्यानं पुढच्या आठवड्याभराच्या कार्यक्रमांची मनातल्या मनात उजळणी करायला सुरूवात केली. यावेळी त्याचा दौरा अगदी छोटासा होता. आजचा दिवस तर गेलाच. पुढच्या सहातले तीन ऑफिसच्या कामामध्येच जाणार होते ज्यासाठी मुख्यत्त्वे तो आला होता. जाण्यापूर्वी एक दिवस पुण्याला घरी धावती भेट द्यायची होती. पण सगळ्यात आधी कल्याणला एक चक्कर टाकणं गरजेचं होतं. भाविकाची आई खूप आजारी होती. तिला भेटायचं होतं. आदल्या रात्री एअरपोर्टवरून घरी येताना कारमध्ये हा विषय निघाला होता खरा, पण नितीनशी त्याबद्दल सविस्तर बोलणं काहीच झालं नव्हतं.
आता नितीन उठला की ते ठरवून टाकू असं स्वतःशी म्हणत शशांकनं विमानात अर्धवट वाचून झालेलं पुस्तक हातात घेतलं आणि बाल्कनीतल्या आरामखुर्चीत तो मांडी ठोकून बसला.

२७ मे १९८२. वेळ - सकाळचे १०:००

स्टेशनवर पोहोचून दोघींना पाच-सात मिनिटंच होत होती. तोपर्यंत शशांकही आलाच.
"एक फास्ट ट्रेन लावली आहे. तुम्ही पळा. मी पण निघते." तो जवळ येताच भाविका म्हणाली.
तिला अच्छा करून हे दोघंही वळले.
स्टेशनचा जिना चढता चढता शेफालीला जाणवलं की टाटा करताना त्या दोघांचा नेहमीचा सरळ शेकहँड झालाच नाही. तिला आधी जरासं आश्चर्यच वाटलं. पण थोड्याच वेळात लक्षात आलं की हा त्यांचा आजच्या दिवसभरातला शेवटचा टाटा नसणार; आपण दादरहून परतल्यावर पुन्हा हे दोघं नक्कीच भेटणार. काय भेटवस्तू आणली आहे ती शशांक आधी भाविताईला दाखवणारच. तिची मंजुरी इज अ मस्ट! पण ती वस्तू गिफ्ट-रॅप केलेली असेल तर भाविताई कशी बघणार? मंजुरीसाठी तिनं बरोबर यायला हवं. ते तर ती करत नाहीये. आपल्याला पाठवलंय. का? कारण आपल्या नव्या घरासाठी भेटवस्तू घ्यायचीये म्हणून. मग तिची मंजुरी हवी कश्याला, खरं म्हणजे?
मग हे कश्यासाठी भेटणार असतील पुन्हा? भाविताईला तिच्या सबमिशनबद्दल कदाचित काहीतरी सांगायचं असेल संध्याकाळी. पण...दोघंच भेटून कॉलेजच्या गप्पा कश्याला मारतील? कोण जाणे! पण तेच कारण वाटतंय. प्रेमात पडलेले सगळेच एकमेकांच्या बारीकसारीक गोष्टीही एकमेकांपासून लपवत नाहीत म्हणे; मग ते कॉलेज असो नाहीतर सबमिशन नाहीतर आणखीन काही...
विचारांच्या नादात प्लॅटफॉर्मवर उतरल्यावर शेफाली लेडीज डब्याच्या जागेपाशी आपसूकच थांबली. तिच्या जरासं पुढे चालत असलेल्या शशांकच्या ते आधी लक्षातच आलं नाही.
"जेन्ट्सलाच चढ ना माझ्याबरोबर... आता ऑफिसची गर्दी संपलेली आहे." तो मागे वळून शेफालीला म्हणाला.
"नको, नको. मी लेडीजलाच चढते." शेफालीनं त्वरित त्याला झटकून टाकलं.
"चल गं, तेवढ्याच गप्पा मारता येतील ना आपल्याला..." त्यानं आग्रह केला.
शेफालीनं तो विचारही केलेला नव्हता. मुळातच, लोकलट्रेनने कॉलेजसाठी प्रवास सुरू केल्यावर ‘गाडी चुकली तरी चालेल, पण जेन्ट्सच्या डब्यात अजिबात चढायचं नाही.’ असं तिच्या आईनं तिला बजावलेलं होतं. ते तिनं आजवर पाळलं होतं. मग आजच का? त्यात आज आपला तिसरा!! तिला स्वतःशीही या कश्याचंच स्पष्टीकरण देता येईना. एकीकडे, आदल्यादिवशी भाविताईनं बावळट ठरवलेलं टोचत होतं. ‘शशांक आहे ना बरोबर आणि तो तर भाविताईचा होणारा नवराच आहे, मग झालं तर.’ असंही वाटत होतं. दुसरीकडे ‘आईला हे कळलं तर...?’ ही धाकधूकही होती. पण आईला कळलं तरीही खोटं सांगून दादरला का गेलीस?, शशांकबरोबर एकटी का गेलीस?, भाविका का नव्हती बरोबर?, भेटवस्तू इथे मिळणार नव्हत्या का? असे इतर अनेक महत्त्वाचे मुद्दे होते. त्यात हा जेन्ट्सच्या डब्याचा मुद्दा कुठल्याकुठे लपून जाईल याचीही जणू खात्री वाटत होती.
हो-नाही करता करता शेवटी तिनं जेन्ट्सच्या डब्यात चढण्याची तयारी दर्शवली.
"आता कसं, शहाण्या मुलीसारखं!" शशांक तिला म्हणाला. "...तुला अगदीच वाटत असेल, तर ही फास्ट-ट्रेन सोडून देऊ. आपल्याला काय घाई आहे? पुढची स्लो लावलीये. त्यानं जाऊ. तेवढीच गर्दी अजून कमी असेल. मग तर झालं?"
याला मात्र शेफालीनं तात्काळ संमति दिली.
फास्ट ट्रेन सोडून द्यायची ठरल्यावर दोघं जरासे मागे सरकून पंख्याखाली उभे राहिले. दोन-तीन दिवसांपासून आभाळ भरून येत होतं. ढगाळ हवेमुळे प्रचंड उकडत होतं. आता लवकरात लवकर पाऊस सुरू व्हावा असं वाटत होतं. मात्र तो ‘आज’ नको यायला अशी मनोमन प्रार्थना शेफाली सकाळपासूनच करत होती.
पंख्याचा फारसा वारा लागत नव्हताच. तिनं खांद्यावरच्या बॅगेतून छोटा नॅपकिन काढून वारा घ्यायला सुरूवात केली. बॅगेतून छत्रीही डोकावत होती.
"एवढी बॅग वगैरे कश्याला घेतलीयेस बरोबर?" शशांकनं आश्चर्यानं विचारलं.
"अरे, दादरच्या मैत्रिणीकडे चाललेय असं नको का वाटायला सवितामावशीला? मैत्रिणीचं पुस्तक परत करायचंय असं सांगितलं तिला. शिवाय छत्री कुठे ठेवायची हा प्रश्नही होताच."
"आणि त्यांनी ‘बघू कुठलं पुस्तक?’ असं विचारलं असतं तर...?"
"दाखवलं असतं काढून! माझ्याकडे खरंच त्या मैत्रिणीचं पुस्तक आहे सुट्टीत वाचायला आणलेलं. काल जाताना मी आणि भाविताई आधी आमच्या घरी गेलो, पुस्तक घेतलं आणि मग परत मावशीकडे गेलो. पुस्तक परत करण्याबद्दल माझ्या आईलाही कालच सांगून टाकलं."
"ही आयडिया भाविकाची वाटतं?"
"नाही, माझीच."
"अरे वा! एकदम जोरदार तयारी आहे थापा-बिपा मारण्याची...!!" शशांक डोळे मिचकावत म्हणाला.
"तुमचं पाहून पाहूनच शिकलेय." मानेला झटका देत शेफालीनं स्मार्ट वगैरे उत्तर दिलं.
"अच्छा! म्हणजे आता तुझ्यावर खरीखुरी थापेबाजी करण्याची जेव्हा वेळ येईल तेव्हा आमच्या मदतीची फारशी गरज भासणार नाही असं दिसतंय..."
ते ऐकताच शेफाली चमकली. कालचं आपलं वाक्य यानं ऐकलेलं दिसतंय हे लक्षात येताच तिनं पुन्हा आपली जीभ चावली.
"ते मी गमतीनं म्हणाले होते, रे!"
"मग मी कुठे म्हटलं तू जाणूनबुजून म्हणालीस म्हणून?"
".........."
"वरी नॉट! हम हैं तो क्या ग़म है! मात्र आम्हाला लगेच सांगितलंस तरच..."
शेफालीला त्या कल्पनेनंच मनात गुदगुल्या झाल्या. पण ते शशांकला कळू नये या उद्देशानं तिनं विषय बदलला. "तू नाही छत्री वगैरे आणलीस?"
"आज काही येत नाही पाऊस; आणि आलाच तर तुझी छत्री आहे की!"
".........."
"तुला चालेल ना?"
शेफाली त्याच्याकडे बघतच राहिली. इतका बिन्धास्त कसा काय बोलतो हा?
स्वतःपेक्षाही भाविताईला ते चालेल का असाच प्रश्न आधी तिला पडला. काहीसं बिचकायलाही झालं. आई-मावशी आपल्यावर चिडल्या, रागावल्या तरी भाविताई आपल्या पाठीशी आहे हा दिलासा कायम असतो, पण भाविताईपासूनच असं काहीतरी लपवून ठेवलं आणि त्यावरून तीच चिडली तर...? तसं होऊ देणं आपल्याला परवडणारं नाही हे शेफालीच्या लक्षात आलं.
आता तर पाऊस न येण्याबद्दल अधिकच प्रार्थना करणं गरजेचं होतं...!

अपेक्षेप्रमाणे स्लो-ट्रेनला गर्दी जरा कमी होती. दोघांना बसायला तिसरी आणि चौथी सीट मिळाली. जरासं खेटून बसावं लागत होतं; पण शेफालीची भीड आता काहीशी चेपली होती.
ट्रेननं वेग घेतल्यावर वार्‍याची एक झुळूक आली आणि शशांकने लावलेल्या आफ्टर-शेव्ह लोशनचा सुगंध शेफालीला प्रथमच जाणवला. तिच्या चुलत भावाकडची, सचिनदादाकडची, तसलीच एक बाटली एकदोनदा गुपचूप उघडून तिनं त्याचा वास घेतलेला होता. ते तिला आठवलं. खूप आवडायचा तिला तो वास. इतर आवडणार्‍या, मोगर्‍याच्या फुलांच्या किंवा चंदनी उदबत्तीच्या वासांपेक्षा हा वास घेतल्यावर काहीतरी वेगळंच वाटायचं. त्याला ‘आफ्टर-शेव्ह लोशन’ म्हणतात हे ही तिला सचिनदादाकडूनच कळलं होतं. पण सचिनदादा तर आता नोकरी करायला लागला होता. शशांकसारखी कॉलेजला जाणारी मुलंसुध्दा आफ्टर-शेव्ह लोशन वापरतात हे तिला नवीनच होतं.
तिनं शशांकच्या नकळत त्याला वरपासून खालपर्यंत न्याहाळलं. तो नेहमीसारखाच टापटीप वेषात आला होता. शेफालीनं स्वतःची वेषभूषा मात्र जाणीवपूर्वक अगदी साधी, पटकन कुणाचंही लक्ष जाणार नाही अशी ठेवली होती. मुलांबरोबर फिरणार्‍या मुली उगीचच जरा जास्तच नट्टापट्टा करून फिरतात असं तिला नेहमी वाटायचं. ती स्वतःही इतर वेळेला कधीही ड्रेसला मॅचिंग असं कानात, हातात घातल्याशिवाय, कपाळावर मॅचिंग टिकली लावल्याशिवाय घरातून बाहेर पडायची नाही. आजही हातात, कानात घातलेलं होतं पण अगदी साधं, जुनं कुठलीतरी; टिकली होती पण ती ही साधीच, काळ्या रंगाची. सकाळी त्यावरून भाविकानं तिला टोकलंही होतं. पण काहीतरी सांगून तिनं वेळ मारून नेली होती.
आपण या मुलाबरोबर ‘फिरतोय’ असा कुणाला संशयही येता कामा नये यासाठी तिचा हा सारा आटापिटा होता!
"तुझं कॉलेज ठाण्याला आहे ना? काय टायमिंग असतं?" .
"अं?" शशांकनं अचानक विचारलेला प्रश्न आधी तिला नीट समजलाच नाही. "सकाळी आठ ते बारा लेक्चर्स, एक ते चार प्रॅक्टिकल्स."
"आणि नंतर?"
"नंतर काही नाही. घरी जायचं."
"चारलाच??"
"हो. मग दुसरं काय करणार? कधीकधी आम्ही मैत्रिणी गप्पाटप्पा करत बसतो थोडावेळ... पण तरी सहापर्यंत पोहोचतेच मी घरी नॉर्मली"
"अरे हो! बारावी नाही का! घर ते कॉलेज आणि कॉलेज ते घर!" तो तिला खिजवण्याच्या सुरात म्हणाला.
"तू तरी बारावीत होतास तेव्हा वेगळं काय करायचास?"
"सगळं वेगळंच करायचो..." तो जोरात, स्वतःचीच खिल्ली उडवल्याच्या थाटात म्हणाला. "मी तेव्हा घरी किती वाजता जायचो वगैरे मला आता आठवतही नाही, पण भाविका कॉलेजला कधी यायची, घरी कधी जायची त्या वेळा अजूनही आठवतात. मी तिच्याच मागावर असायचो सारखा!" एक डोळा मिचकावत त्यानं स्पष्टीकरण दिलं.
मनाशी हिशोब केल्यावर शेफालीला नवलच वाटलं. आपल्याला यांच्याबद्दल कळलं हे दोघं टी.वाय.ला असताना... पण त्याआधी तीन-चार वर्षं हे चाललं होतं?? कुणाला कळू न देता कसं काय जमवलं असेल? आपल्या रिझल्टच्या दिवशी अचानक समोरच दिसले म्हणून, नाहीतर कदाचित...
"मला वाटतं, आम्ही एफ.वाय.ला असताना एकदा तू ही भाविकाबरोबर कॉलेजमध्ये आली होतीस. आपण बोललोही होतो तेव्हा..."
"चल! काहीही काऽऽय!"
"खरंच! म्हणून तर तुझ्या रिझल्टच्या दिवशी मी ओळखलं ना तुला..."
तेवढ्या छोट्याश्या भेटीवर दोन वर्षांनी यानं लगेच ओळखलं आपल्याला आणि आपल्याला मात्र एफ.वाय.चा तो प्रसंग बिलकुल आठवत नाहीये...
बरोबर! हे दोघं एफ.वाय.ला म्हणजे आपण आठवीत... तेव्हा अक्कल कुठे होती आपल्याला असल्या काही गोष्टींची? मुलांचे चेहरे-बिहरे कुठले लक्षात रहायला... बावळटच होतो आपण तश्या! या विचारासरशी शेफाली स्वतःशीच चपापली. आदल्या दिवशीचे भाविकाचे ‘बावळटऽऽ’ हे शब्द पुन्हा एकदा तिला टोचले.

दर स्टेशनला ट्रेनमधली आधीची गर्दी उतरत होती आणि नवी चढत होती. गर्दीत आपल्या ओळखीचं कुणी भेटणार तर नाही ना ही शेफालीची धाकधूक आता जरा कमी झाली होती.
"ठाण्याच्या पुढे एकटी कधी गेली नसशील ना फारशी?"
"नाही. एकदा दादरच्या या मैत्रिणीकडे आणि एकदा विक्रोळीच्या एका मैत्रिणीकडे..."
"ग्रेट! मग आज जरा दादरमध्ये भटकवतो तुला. ढगाळ हवाही मस्त भटकंतीचीच आहे!"
पुन्हा एकदा शशांकच्या बिन्धास्त बोलण्याचा शेफालीला धक्का बसला. दिवसाअखेर घरी काय सांगायचं अन काय नाही यापेक्षा भाविताईला काय सांगायचं अन काय नाही हाच प्रश्न नको पडायला म्हणजे मिळवली असंच तिला वाटायला लागलं. आपण काही गोष्टी तिच्यापासून समजा लपवल्या आणि यानं त्या सांगून टाकल्या म्हणजे ती आपल्यावर भडकणार; उलट झालं तरी आपल्यालाच बोलणी बसणार...
तिला अचानक भाविताईची जराशी भीतीच वाटायला लागली. तिनं जरा इकडेतिकडे पाहून आपलं लक्ष अन्यत्र वळवण्याचा प्रयत्न केला.
शशांकच्या समोर बसलेला एक गृहस्थ कधीचा या दोघांना न्याहाळत होता. पलिकडच्या बाकावर बसलेलं एक मध्यमवयीन जोडपंही यांच्याकडे लक्ष ठेवून होतं. खासकरून त्या जोडप्यातली बाई. पण त्याहीपेक्षा शेफालीचं लक्ष वेधलं होतं दुसर्‍या टोकाच्या विंडोसीटला बसलेल्या एका कॉलेजवयीन मुलानं. त्या क्षणी तो खिडकीतून बाहेर बघत होता, पण आपल्या नकळत तो ही आपल्याकडे लक्ष ठेवून आहे हे शेफालीला जाणवलं होतं. त्याच्या नकळत मग तिनंही त्याचं थोडं निरीक्षण केलंच. शशांकसारखाच तो ही टापटीप वेषात होता. कॉलेजस्टुडंटच वाटतोय, आपल्यासारख्याच घरातला वाटतोय, कदाचित मराठीच असेल, तो ही आफ्टर-शेव्ह वापरत असेल का?...कसं कळणार ते?... तिचं लक्ष त्याच्या शेजारी बसलेल्या माणसाकडे गेलं. दाढीचे खुंट वाढलेला, कळकट्ट चेहर्‍याचा तो माणूस बसल्या बसल्या डुलक्या घेत होता. त्या माणसाला कुठला त्या मुलाच्या आफ्टर-शेव्हचा वास जाणवायला? आपण शशांकला इतकं खेटून बसलो तेव्हा कुठे आपल्याला जाणवला तो वास...! हा विचार येताच ती जागच्याजागी पुन्हा काहीशी सावरून बसली. तरीही खेटून तर बसावं लागतच होतं.
इकडे शशांक तिला त्यांच्या कॉलेजमधले एकएक किस्से, प्रोफेसर्सच्या नकला, पिकनिकची धमाल असं काहीबाही सतत सांगत होता. मध्येच एखादं धक्कादायक वाक्यंही टाकत होता. त्याच्या अखंड बडबडीमुळे ती ही आता जराशी सैलावली होती. शशांकच्या वर्गात तो आणि भाविका यांच्याप्रमाणेच अजून चार जोड्या जमल्या होत्या म्हणे! शेफालीला स्वतःच्या वर्गात मात्र असलं काहीही अजूनपर्यंत जाणवलेलं नव्हतं. कुठल्या शक्यताही ध्यानात आलेल्या नव्हत्या... ‘इन्क्लूडिंग मी!’, ती स्वतःशीच म्हणाली. भाविताईच्या जागी आपण स्वतःला ठेवलं, तर शशांकच्या जागी कोण असेल? असा विचार तिनं त्याआधीही अनेकदा केला होत. पण आजतागायत तिला त्याचं उत्तर मिळालेलं नव्हतं.

शशांकनं सांगितलेल्या एका भन्नाट किश्श्यावर शेफाली न राहवून त्याला टाळी देत जोरात हसली. त्या आवाजासरशी पुढ्यातला गृहस्थ, ते मध्यमवयीन जोडपं आणि लांबच्या कोपर्‍यातली ती विंडोसीट, सर्वांनी एकाचवेळी या दोघांकडे वळून बघितलं. चार-दोन सेकंद हसण्याचा भर ओसरेपर्यंत टाळी दिलेला शेफालीचा हात शशांकच्या हातात तसाच होता. तो काढून घेताना मात्र एक अनाहूत जाणीव तिला झाली. जे टाळण्यासाठी तिचा सकाळपासून आटापिटा चालला होता, तेच घडत होतं बहुतेक...
जगासमोर आत्ता एकत्र असलेले ते दोघं, चांगल्या घरातले, तरूण वयाचे, खेटून बसलेले, एकमेकांशी हसत-खेळत, मोकळेपणानं बोलणारे... त्यांच्यात नक्की काय नातं होतं याची कुणाला कल्पनाही नसेल; मात्र यांच्यात काहीतरी नक्कीच आहे असा अंदाज मात्र प्रत्येकानं बांधला असेल...
आपल्याला न्याहाळणारे आपल्या दोघांकडे ‘त्या’ नजरेनं पाहतायत हे जाणवताच शेफाली क्षणभर शहारली!
तिनं तरूण विंडोसीटकडे नजर टाकली. तो आता पुन्हा खिडकीबाहेर बघत होता. किंचित मान वळवून तिनं शशांकच्या दिशेला बघितलं. तर तो आदल्याच स्टेशनला त्याच्या पलिकडे येऊन बसलेल्या माणसाशी ‘फोर्थ सीट लडकी बैठी है, जरा जगह दे दो...’ असलं काहीतरी बोलत होता, त्याला सरकायला सांगत होता. आपण काहीश्या अवघडत बसलोय हे यानं ओळखलंय. पण असा इतका विचार यानं भाविताईच्या बाबतीत केला तर बरोबर आहे. आपल्या कम्फर्टचा विचार यानं कश्याला करावा? पण त्याच्या या बोलण्यानं आदल्याच स्टेशनला चढलेल्या त्या माणसाचाही असाच समज होईल की आपल्यात नक्कीच काहीतरी आहे!
तो सार्वत्रिक समज आता टाळणं अशक्य आहे हे हळूहळू तिच्या लक्षात आलं. आपल्यालाही कधी अशी कुठली जोडी दिसली तर आपणही आधी असाच विचार नाही करत?? कधीकधी तर आपण मैत्रिणी मिळून, तो किंवा ती एकमेकांना कसे ‘सूट’ नाहीयेत, लोकं कुणाच्याही प्रेमात कसे काय पडतात याचीही चर्चा करतो, हसतो...
पण आज आपल्या बाबतीत कुणाच्या मनात तसा विचार येणारच नाही. कारण भाविताई आणि शशांक एकमेकांसाठी अगदी ‘परफेक्ट मॅच’ आहेत आणि आपल्यात आणि भाविताईत मावसबहिणी असूनही सख्ख्या बहिणींप्रमाणे साम्य आहे असं सगळेच म्हणतात. म्हणजे, भाविताईच्या जागी आपल्याला ठेवलं, तर शशांकच्या जागी त्याच्यासारखाच कुणीतरी असेल... किंवा तोच असेल... जसं आत्ता या सगळ्या लोकांना वाटतंय...
शेफालीला स्वतःच्याही नकळत ती कल्पना आवडायला लागली. एका मुलाबरोबर ‘फिरताना’ कसं वाटतं ते अनुभवायची ही संधी का सोडायची? हरकत काय आहे एक दिवस असा विचार करायला? तो फक्‍त विचारच असेल आणि केवळ आजच्याच दिवसापुरता तर असेल!

३० मे २०११. वेळ - दुपारचे ०१:४५.

"मला प्लीज आग्रह नको रे करूस... मला सवितामावशीला भेटावंसं वाटत नसेल का? पण आज बरंच नाहीये मला. काही करू नये, कुठे जाऊ नये असंच वाटतंय." शेफाली अजिजीनं शशांकला म्हणाली.
दुपारी जेवणाची तयारी करून तिघं अनन्याची वाट बघत गप्पा मारत बसले होते. शशांक तिला ‘माझ्याबरोबर कल्याणला मावशीला भेटायला चल.’ असा आग्रह करत होता. खरं म्हणजे त्याला एकट्याला त्या घरी जायचं जिवावर आलं होतं. शेफाली बरोबर असेल तर बरं पडेल असं वाटत होतं.
नितीननं शेफालीच्या म्हणण्याला असंमति दर्शवली. "आजच नाही, हे हिचं अनेक दिवस चाललंय. खूप उदास, मरगळलेली असते आजकाल." तो शशांकला म्हणाला. पाठोपाठ त्यानं शेफालीचीही समजूत काढली. "मला कळतंय, की चाळीशीनंतर हे असं होतं. माझी त्याबद्दल काहीच तक्रार नाहीये. पण जरा दिवसभर शशांकबरोबर जाऊन आलीस तर तुलाही बदल बरा वाटेल. हवंतर मी फोन करून ए.सी.कॅब बुक करतो. मस्त ए.सी.त बसून जाऊन ये. मावशीलाही बरं वाटेल. मला उद्या रजा काढणं शक्य नाहीये. नाहीतर आपण तिघंही गेलो असतो."
"आयडिया!", टेबलवर हलकेच हाताची बोटं आपटत शशांक म्हणाला, "ए.सी.कॅब वगैरे काही नको... बेस्ट म्हणजे आपण ट्रेनने जाऊ या! कल्याण स्लो!"
ते ऐकून शेफालीनं कपाळाला हात लावला. "आताची मुंबईतली गर्दी माहीत आहे का? ट्रेनने जाऊया म्हणे."
"डाऊन जायचंय ना... मग काय प्रॉब्लेम आहे? हवंतर फर्स्ट क्लासचं तिकीट काढू. मजा येईल. What say?"
"Say Yes..." नितीननंही आग्रह सुरू केला. तितक्यात डोअर-बेल वाजली. पण त्याचं लक्ष अजून शेफालीकडेच होतं. दोघंही आपल्या उत्तराची वाट पाहतायत हे शेफालीलाही जाणवलं. नाही म्हणायला तिच्याकडे फारसं सबळ कारण नव्हतंच.
"बरं ठीक आहे... जाऊ या उद्या आपण ट्रेननं. पण गर्दी-चेंगराचेंगरीत मी अजिबात घुसणार नाही हं, आधीच सांगून ठेवते." ती शशांकला बजावण्याच्या सुरात म्हणाली.
"That's like a good gal!" नितीन म्हणाला आणि दार उघडायला उठला.
"हुश्श! अ‍ॅट लास्ट, शेफूची भाजी तयार झाली एकदाची..." शशांक तिच्या दिशेला झुकत हळूच पुटपुटला.
तिच्या चेहर्‍यावर उमटलेले आश्चर्याचे भाव त्यावेळी अगदी बघण्यासारखे होते!

साधारण तसेच भाव सकाळी शशांकच्या चेहर्‍यावर उमटलेले मात्र कुणीच पाहिलेले नव्हते जेव्हा पुस्तक वाचता वाचता डोकं जड झाल्यामुळे तो झोपायला म्हणून आत जाताना चुकून शेफाली-नितीनच्या बेडरूमकडे वळला आणि आपली चूक लक्षात येताक्षणी त्या पावली गुपचूप मागे वळताना भिंतीवर, कोपर्‍यातल्या एक सुंदर सूर्योदयाचा देखावा असणार्‍या पण काहीश्या जुनाट अश्या काचेच्या फ्रेमकडे त्याचं लक्ष गेलं तेव्हा...
पंचवीस-तीस वर्षांपूर्वी दादरमध्ये शेफालीसोबत त्यासाठी दोन-तीन तास केलेली पायपीट आठवली तेव्हा...
तिला काहीच पसंत पडत नव्हतं तरीही न कंटाळता तिच्याबरोबर फिरल्याचं आठवलं तेव्हा...
‘पुन्हा एकदा तसंच जायला हवं, याऽऽर’ हा विचार अनपेक्षितपणे त्याच्या मनात चमकला तेव्हा..

गोळीबाराच्या खुणा... अश्या आणि तश्या.

2011-05-30T20:33:00.000-07:00

आत्ता चाळीशीत प्रवेश करणारे माझ्यासारखे अनेकजण ऐंशीच्या दशकातील पंजाबमधील हिंसाचाराच्या बातम्या ऐकत, वाचत मोठे झालेले आहेत. एकमेव दूरदर्शनचं चॅनल असण्याच्या त्या काळात संध्याकाळच्या प्रादेशिक किंवा रात्रीच्या राष्ट्रीय बातम्यांमध्ये खलिस्तान, भिंद्रनवाले, शिरोमणी गुरुद्वारा प्रबंधक कमिटी, लोंगोवाल, अकाली दल, सुवर्ण मंदीर, ऑपरेशन ब्लू-स्टार या संज्ञाच सतत कानावर पडायच्या. इंदिरा गांधींची हत्या, नंतर (चक्क पुण्यात) जनरल अरुणकुमार वैद्य यांची हत्या, त्याबद्दलच्या बातम्या, त्यामुळे काहीसे सटपटलेले घरातल्या मोठ्यांचे चेहरे हे सर्व अजूनही माझ्या चांगलं लक्षात आहे. तेव्हा शाळेत येता-जाता रस्त्यात एखाददुसरा फेटेवाला शीख दिसला तर त्याला बावरल्या नजरेनं निरखलं जायचं. इंदिरा गांधींच्या हत्येच्या दुसर्‍या दिवशी सकाळी त्याबद्दलच्या मोठ्यांच्या सर्व चर्चा ऐकल्यावर, ताजं वर्तमानपत्र घरच्या सर्वांचं वाचून झाल्यावर, मी पुन्हा गुपचूप हातात घेतलं होतं आणि त्यातलं सतवंतसिंग आणि बियांतसिंगचं वर्णन दोन-तीनदा वाचलं होतं. एका सुरक्षारक्षकानेच हत्या करण्यातला विरोधाभास आणि त्या सुरक्षारक्षकाचं शीखधर्मीय असणं मनावर नक्की काय परिणाम करून गेलं ते माहित नाही; पण कधीही विसरता येणार नाही असा परिणाम झाला एवढं नक्की.
पर्यटनासाठी म्हणून जेव्हा आम्ही अमृतसरला पोहोचलो तेव्हा किंवा दुसर्‍या दिवशी सुवर्णमंदीर संकुलात प्रवेश करताना माझ्या डोक्यात सगळे हेच विचार होते.
अमृतसर शहराचं अस्तित्त्व आणि महत्त्व आहे तेच मुळी सुवर्णमंदिरामुळे. ते एक सोडलं तर बाकीचं शहर लौकिकार्थाने शहर म्हणण्याच्याही लायकीचं नाही. पण एकदा मंदीर-संकुलात प्रवेश केला की सगळा नूरच पालटतो. संकुलात संगमरवराचा सढळ हाताने वापर झालेला आहे. तरीही बिर्ला मंदिरांप्रमाणे तिथे कोपर्‍या-कोपर्‍यात श्रीमंती ठिबकत नाही; तर नजरेत भरते ती कमालीची शिस्त, स्वच्छता आणि साधेपणा. सोन्याच्या पत्र्यांनी मढवलेली मंदिराची मुख्य वास्तू आणि साधेपणा ही द्वयी गमतीशीर वाटेल पण ते तसंच आहे खरं! मध्यभागी पवित्र तळं, पाण्यात उभी असलेली मुख्य वास्तू आणि तळ्याच्या सभोवताली पांढर्‍या संगमरवरात बांधलेल्या एक आणि दुमजली इमारती. इमारतींत असंख्य दालनं. दालनांमध्ये लोकांच्या वास्तव्याची सोय आहे, सामानसुमान ठेवण्याची व्यवस्था आहे, लंगरासाठी लागणारं धान्यधुन्य साठवलेलं आहे.
मंदीर चोवीस तास उघडं असल्यामुळे भक्‍तांची सततची रीघ लागलेली असते. माणसांची जितकी जास्त वर्दळ तितका गलिच्छपणा, अस्वच्छता वाढत जाणार हे उघड आहे. पण तिथे मंदिराचे सेवेकरी सतत साफसफाई करत होते. अगदी पादत्राणे ठेवण्याच्या ऐसपैस ‘जूता-घर’पासून ते पार अंतर्भागापर्यंत सतत झाडलोट, धू, पूस सुरू होतं. तळ्याच्या पाण्यात आंघोळ करणं हे तिथे येणार्‍या भक्‍तांचं एक मुख्य काम. ते त्यांचं काम मनोभावे करत होते, तर सेवेकरी पाण्यात उतरून ते तळं अगदी तळापासून स्वच्छ करण्याचं काम सतत करत होते.

मंदिरात प्रवेश करताना सर्वांना आपलं डोकं झाकून घ्यावं लागतं हे ठाऊक होतं आणि तसा इशारा आमच्या हॉटेलच्या स्वागतकक्षानंही आम्हाला दिलेला होता. त्यामुळे मी एक ओढणी जवळ ठेवलेली होतीच. पण का कुणास ठाऊक, जोपर्यंत कुणीतरी आपल्याला त्या कारणावरून हटकत नाही, तोपर्यंत ती डोक्यावर घ्यायची नाही असं मी ठरवलं. नियमांची लोकांना कश्या प्रकारे आठवण करून दिली जाते ते पहायची सुप्‍त इच्छा (किंवा खवटपणा म्हणा हवं तर) त्यामागे असावी.
‘जूता-घर’मध्ये चपला ठेवून आम्ही मुख्य प्रवेशद्वारापाशी गेलो. तिथे एका छोट्याश्या, उथळ, स्वच्छ हौदात तितक्याच स्वच्छ, थंडगार पाण्याचा प्रवाह होता. त्या पाण्यात पाय धुवूनच सर्वांनी पुढे जायचं होतं. त्या नितळ पाण्यानं अमृतसरमधला सकाळी साडेसहालाही जाणवणारा मे महिन्यातला उकाडा काही सेकंद विसरायला लावला. पाय धुण्यापुरतीच कश्याला, मी त्या पाण्यात चांगली पंधरा-वीस मिनिटं उभी रहायला तयार होते. तेवढ्यात माझ्या मागून एक भक्‍त आला. हौदापाशी खाली बसला. त्या पाण्यात आधी त्यानं स्वतःचं तोंड धुतलं, मग त्यातलं थोडंसं पाणी तो तीर्थासारखं प्यायला आणि मग स्वतःचे पाय धुवून पुढे सरकला. मला ते पाहून एकदम शिसारीच आली. देवावरची, धर्मावरची (आंधळी?) श्रध्दा मूलभूत स्वच्छतेसारख्या बाबींबद्दलच्या लोकांच्या जाणीवा इतक्या बोथट कश्या काय करून जाते त्याचं स्वतःशीच नवल करत मी पण पुढे सरकले. तर कुणीतरी हातवारे करून माझं लक्ष वेधून घेण्याचा प्रयत्न करत असल्याचं मला जाणवलं. मी त्या दिशेला पाहिलं तर एक केश-कंघा-कच्छेरा-कडा-कृपाणवाला नखशिखांत शीख स्वयंसेवक आपल्या उजव्या हाताची तर्जनी सरसावून माझ्या उघड्या डोक्याकडे इशारा करताना दिसला. त्याच्या चेहर्‍यावर एक प्रामाणिक जरब होती. त्याला विरोध वगैरे करायचा माझा मानस नव्हताच. मी ओढणी डोक्यावर घेतली आणि आत शिरले.

आत शिरल्यावर पहिलं काय आठवलं तर ऑपरेशन ब्लू-स्टारच्यावेळी दूरदर्शनवर पाहिलेली काही कृष्णधवल पुसट चलचित्रं. डोळ्यांसमोरचा माणसांच्या गर्दीनं फुलून गेलेला मंदीर-संकुलाचा परिसर तेव्हा ओस पडलेला होता. उजव्या हाताच्या लांबवरच्या कोपर्‍यातल्या कुठल्याश्या खोलीतून पळत बाहेर आलेले एकदोन दहशतवादी मंदिरात ठिकठिकाणी लपून बसलेल्या भारतीय सैन्याच्या जवानांच्या गोळ्यांच्या टप्प्यातच होते. पुढच्या काही क्षणातच ते जमिनीवर निष्प्राण पडलेलेही दूरदर्शनच्या कॅमेर्‍यानं टिपले होते. ते काही सेकंदांचं अतिशय धूसर, आताच्या तुलनेत सदोष ध्वनिचित्रमुद्रण पुढे कित्येक दिवस बातम्यांमध्ये वगैरे दाखवलं गेलं होतं. सुट्टीच्या, पर्यटनाच्या मनःस्थितीत असूनही तेव्हाची ती दृष्यं माझ्या डोळ्यांसमोरून हलेनात.
आम्ही डाव्या हाताची दिशा पकडून तळ्याच्या भोवती चालायला सुरूवात केली. प्रदक्षिणा किंवा परिक्रमा करणे यापेक्षाही संपूर्ण परिसर नजरेखालून घालणे हे आमचं मुख्य उद्दीष्ट होतं. ठिकठिकाणी गुरूमुखी, हिंदी आणि इंग्रजी भाषेत सूचनाफलक, माहितीफलक लावलेले होते. ते एकएक वाचत चाललो होतो. मुख्य वास्तूत दर्शनासाठी प्रचंड मोठी रांग लागलेली होती. तो मगाचचा हौदातलं पाणी पिणारा भक्‍त त्या गर्दीतच कुठेतरी स्वतःचं अस्तित्त्व हरवून, तिष्ठत उभा असावा...

आमची प्रदक्षिणा जवळजवळ पूर्ण होत आली. चालताचालता डावीकडे एक दुमजली इमारत इतर इमारतींपेक्षा वेगळी, जरा जास्त सुशोभित केलेली, घुमटाकार छप्पर असलेली अशी दिसली.

त्या इमारतीत भक्‍तगण प्रवेश करताना दिसत नव्हते. पण येताजाता इमारतीसमोर एका जागी थबकून, खाली वाकून ‘मत्था टेकके’ जात होते. इमारतीच्या तळमजल्याचा भाग असलेली कमी उंचीची खोलीवजा अशी ती जागा दर्शनी भागाकडून लोखंडी गजांनी बंद केलेली होती. म्हणजे त्या खोलीत आत काय आहे ते बघता येत होतं पण प्रवेश निषिध्द होता. मी जरासं खाली वाकून आत काय आहे ते पाहण्याचा प्रयत्न केला. आतल्या अंधारी जागेत मला आधी काहीच दिसलं नाही. तिथेच शेजारी असलेला मोठा माहितीफलक मग मी वाचायला सुरूवात केली. ऑपरेशन ब्लू-स्टारच्या वेळेस या इमारतीचं सर्वात जास्त नुकसान झालं होतं, नंतर भक्‍तांच्या अर्थसाहाय्यातून आणि स्वयंसेवकांच्या कष्टांतून ती इमारत पुन्हा बांधली गेली... इतपतच माहिती त्या फलकावर असती तर ठीक होतं. पण तिथे ‘जुलुमी भारत सरकारने केलेल्या कारवाईत...’ अश्या आशयाचा एक आख्खा परिच्छेद होता. ‘ते विरुध्द आपण’, ‘त्यांचं विरुध्द आपलं’ असा त्यातला सूर पाहून मी सर्दच झाले. मान वळवून मी आजूबाजूच्या गर्दीकडे पाहीलं. ती गर्दी आणि आम्ही एकाच देशाचे नागरिक नव्हतो? त्या गर्दीवर त्या क्षणी काही संकट ओढवलं असतं तर भारत सरकार त्यांच्या मदतीला धावून येणार नव्हतं? तरीही ‘त्यांच्यात’ या मुद्द्यावर इतकी एकजूट होती की फलकावरच्या मजकुराच्या आशयाबद्दल कुणालाच काहीच गैर वाटू नये??
काहीश्या सैरभैर अवस्थेतच मी पुन्हा त्या लोखंडी गजांपलिकडे वाकून पाहिलं. आता आतल्या अंधाराला नजर सरावली होती म्हणा किंवा त्या माहितीफलकानं सगळं स्वच्छ करून दाखवलं होतं म्हणा, पण आत मला एक जुनाट, गिलावा न केलेली, विटाविटांची भिंत दिसली आणि त्या भिंतीवर जुनाट, काळपट रक्‍ताचे मोठमोठे ओघळही दिसले!! अंगावर क्षणभर काटा आला, डोकं सुन्न झालं. आधुनिक भारताच्या इतिहासातील एका दुर्दैवी कालखंडाच्या तितक्याच दुर्दैवी आणि क्लेषकारक खुणा तिथे सन्मानाने जपण्यात आल्या होत्या. शीख समुदायातील लोक तिथे नतमस्तक होत होते, मनातल्या मनात श्रध्दांजली वाहत होते.
काही कळेनासंच झालं. मी तश्याच बधीर अवस्थेत चार पावलं पुढे असलेल्या अजून एका माहितीफलकाच्या दिशेनं सरकले. तो फलक केवळ गुरूमुखी भाषेत होता. काय लिहिलं असेल त्यात? इतरभाषिकांना सहजगत्या वाचता येऊ नये यासाठी ते जाणीवपूर्वक केलं गेलं होतं का? असा प्रश्न पडला. ती अनाकलनीय लिपी आपल्याला वाकुल्या दाखवतेय असा भास झाला.
आता तिथून मला लवकरात लवकर बाहेर पडायचं होतं...

----------

सुवर्णमंदिरापासून अक्षरशः हाकेच्या अंतरावर असलेल्या जालियनवाला बागेत मात्र तुलनेनं अगदीच कमी गर्दी होती. एक बर्‍यापैकी प्रवेशद्वार, एकदोन सुरक्षारक्षक इतपत काहीतरी दिसेल अशी अपेक्षा होती. पण एका अरुंद गल्लीवजा रस्त्यावरूनच आम्ही आत गेलो.

प्रवेशद्वार नसण्याचं कारण थोड्याच वेळात लक्षात आलं.
मुळात ही बाग ‘उद्यान’ या अर्थाने बाग नाही. ‘जलियाँवाला बाग’ या गुरुमुखी संज्ञेचा अर्थ आहे सभोवतालच्या अनेक घरांची कुंपणं न घातलेली परसदारं एकत्र होऊन बनलेला, काहीएक विशिष्ट आकार-उकार नसलेला, उंचसखल असा भाग. (तिथे असलेल्या छोटेखानी संग्रहालयात ही माहिती वाचायला मिळाली.) साहजिकच त्या भागात आवर्जून कुणी जाणार नाही. म्हणूनच तिथे पूर्वीही प्रवेशद्वार नव्हतं आणि आताही नाही.
आतला बागेचा परिसर बर्‍यापैकी प्रशस्त आहे. मध्यभागी एक स्मारक आहे. ज्या जागेवरून जनरल डायरच्या आदेशाने सैनिकांनी निरपराध लोकांवर गोळ्या झाडल्या ती जागा निर्देशित केलेली आहे.

त्याच्याच शेजारी एक अमर-ज्योत पण आहे. (जनरल डायर हा नुसता जनरल नव्हे, तर ब्रिगेडियर-जनरल होता ही माहितीही त्या संग्रहालयात मिळाली.) बागेच्या डावीकडच्या भागात एक जुनी विहीर आहे. त्या विहिरीला कठडे नव्हते. त्यामुळे हत्याकांडाच्या वेळी आपापले जीव वाचवून पळणारे अनेक लोक नकळत त्या विहिरीत पडले आणि बुडून मेले. त्या विहिरीला आता लोखंडी जाळ्यांनी बंदिस्त केलं गेलं आहे. त्या जाळीवर रेलून मी आत डोकावून पाहिलं. विहिरीतल्या पाण्याचा काही भाग दिसला. तेव्हा किती लोकांचे आकांत, किंकाळ्या, आक्रोश त्या पाण्यानं ऐकले असतील! विहिरीतून जेव्हा एकशेवीस मृतदेह बाहेर काढले गेले तेव्हा त्यांच्या नातेवाईकांच्या शोकाला पारावार राहिला नसेल! किती विदीर्ण करणारी दृष्यं असतील ती सगळी...!
बागेच्या प्रवेशमार्गाच्या विरुध्द बाजूच्या भिंती आतल्या बाजूनं गिलावा, सुशोभिकरण न करता तश्याच विटांच्या बांधकामाच्या स्वरूपात राखल्या आहेत. ते जुनं, त्याकाळचं बांधकाम म्हणून तसंच्यातसं जपलं गेलं असावं हे लक्षात आलं. भिंतींवर ठिकठिकाणी तेव्हा झाडल्या गेलेल्या गोळ्यांच्या फैरींच्या अनेक खुणा निर्देशित केल्या गेल्या आहेत. काहीकाही खुणा तर १५-२० फूट उंचीवरच्याही आहेत.

ज्या-ज्या भिंतींवर खुणा आहेत त्या भिंतींच्या अगदी जवळ पर्यटकांना जाता येत नाही. पण पहिल्या भिंतीला काटकोनात एक अगदी तशीच भिंत होती. मी त्या भिंतीच्या अगदी जवळ गेले. नकळत त्या जुन्या विटांवरून हात फिरवला. मान वर करून पाहिलं. जीव वाचवण्यासाठी म्हणूनही त्या भिंतीवर चढणं निव्वळ अशक्य कोटीतलं वाटत होतं. तरीही त्यावेळेस अनेकजणांनी तसा प्रयत्न केला असेल आणि त्यात ते असफल झाले असतील, हकनाक प्राणाला मुकले असतील या विचारानं डोळ्यांत टचकन्‌ पाणीच आलं...
एकाच शहरातली हाकेच्या अंतराच्या फरकानं गोळीबार झालेली दोन ठिकाणं... प्रसंग, काळ वेगवेगळा असला तरी गोळीबाराच्या वेळच्या घटना विस्मृतीत जाऊ नयेत म्हणून दोन्ही ठिकाणी त्याची साक्ष देणार्‍या उद्‍ध्वस्त बांधकामांची जपणूक झालेली... नतमस्तक व्हावंसं वाटणारी माणसंही दोन्ही ठिकाणी... पण एके ठिकाणचं नतमस्तक होणं देशभक्‍ती, राष्ट्रभक्‍तीची जाणीव करून देणारं, तर दुसर्‍या ठिकाणी फुटीरतावादाचं आता शमलंय असं वाटणारं वादळ अजूनही निमालं नसल्याच्या खाणाखुणा...

अश्यावेळी पर्यटक म्हणून आपण काय करायचं? केवळ फोटो काढून, असले चार शब्द खरडून सगळं विसरून जायचं?
काय करायचं?
जगातली सर्वात महान अशी आपली संसदीय लोकशाही या अश्याच असंख्य विरोधाभासांच्या आधाराने उभी आहे, तरीही तिचा पाया डळमळत नाही याचा अभिमान बाळगायचा...?
का कधीतरी असल्या विरोधाभासांपायी तिचा पाया डळमळूही शकतो याची चिंता बाळगायची?
काय करायचं?

एका वाक्यातलं आर्ट ऑफ लिव्हिंग

2011-05-26T05:33:00.000-07:00

शाळेत असताना ‘सुविचार’ हा एक छळवाद मागे लागलेला असायचा. शाळेच्या प्रवेशद्वाराजवळच्या सूचनाफलकावर आणि नंतर वर्गातल्या फळ्यावर रोज एक नवा सुविचार लिहिण्याचं काम आळीपाळीने करावं लागायचं. सहावी-सातवीत असेपर्यंत त्या सुविचारांचा पुरवठा न चुकता मराठीच्या बाईंकडून व्हायचा. आठवीपासून ती ही अतिरिक्त जबाबदारी अंगावर येऊन पडली. बर्‍याच वेळेला असंही व्हायचं की जी वाक्यं आम्ही ‘सुविचार!’ म्हणून निवडायचो ती बाईंच्या मते अगदीच साधी ठरायची. पुन्हा, ‘अति तिथे माती’सारखी घासून गुळगुळीत झालेली वाक्यं लिहायची म्हणजे शान के खिलाफ! त्यातूनच कधीतरी सुविचाराच्या जागी एखादं संस्कृत सुभाषितही चालतं हे कळलं. कळल्यावर बर्‍यापैकी हायसं वाटल्याचं मला अजूनही आठवतंय. मग, वर्गात सर्वांसमक्ष ज्यांचा अर्थ सांगणं त्यातल्या त्यात सोपं जाईल अशी सुभाषितं संस्कृतच्या पाठ्यपुस्तकातून शोधून आम्ही फळ्यावर लिहायचो.
सुविचारांचा अन्वयार्थ लावण्याच्या दृष्टीनं मराठी (आणि काही अंशी संस्कृत) त्यातल्या त्यात बरं पडायचं. इंग्रजीची मात्र त्या आघाडीवर जरा कठीणच अवस्था होती. काहीकाही इंग्रजी सुविचार तर एखाद्या अत्यंत अवघड कोड्याप्रमाणे वाटायचे. त्यातला एक माझ्या चांगला लक्षात राहिलेला म्हणजे To know what we know that we know, what we don't know that we don't know, is knowledge हा सुविचार. आपल्याला जे माहीत आहे ते आपल्याला माहीत आहे हे माहीत असणे, तसेच जे माहीत नाही ते आपल्याला माहीत नाही हे(ही) माहीत असणे म्हणजेच खरे ज्ञान! `that' या उभयान्वयी अव्ययाचा उपयोग, प्रयोगाची पध्दत इ. शिकवण्याचा एक भाग म्हणून हा सुविचार आमच्या बाईंनी आम्हाला लिहायला सांगितला होता. आता, कुठलीही चांगली गोष्ट, मग ते एखादं प्रेरक वाक्य असो वा पानभर कथा, त्याचा अभ्यासात समावेश केला की त्याचं काय होतं ते नव्यानं सांगायला नको. या सुविचाराचंही तसंच काहीसं झालं. त्याचा योग्य तो अर्थ लावण्यात आणि तो अर्थ मेंदूपर्यंत पोहोचण्यात आमचे इयत्ता आठवीतले इंग्रजीचे अनेक तास खर्ची पडले होते. म्हणजे, झापडं लावून आम्ही त्यावर आधारीत असलेला व्याकरणाचा प्रश्न अचूक सोडवायचो, नाही असं नाही, पण ते आम्ही समजून उमजून करायचो असं मी आजही म्हणणार नाही! (त्याचदरम्यान एकदा बाईंनी आम्हाला त्या सुविचाराचं मराठीत भाषांतरही करायला सांगितलं. त्यावेळी वर्गातल्या एकानं त्याचा दुसरा भाग ‘...तसेच जे माहीत नाही ते माहीत नाही हे माहीत नसणे’ असा भाषांतरीत केला होता. त्यावर आम्ही लगेच तोंड लपवत खुसफुसत हसून घेतलं होतं. सहाध्यायींच्या भरवर्गातल्या फजितीवर हसायला मजा येते हे आम्हाला माहिती असल्याचं नक्की माहीत होतं.)
असलाच अजून एक सुविचार - The more we know, we know how less we knew. आपण जसजसं अधिकाधिक ज्ञान मिळवत जातो तसतसं आपल्या लक्षात येतं की आधी आपल्याला किती कमी गोष्टी ठाऊक होत्या.(या सुविचारात शेवटी ‘know’ लिहायचं की ‘knew’ त्यावर आम्ही मैत्रिणींनी बराच खल केलेला होता!) पहा ना, मातृभाषेत समजायला किती सोपं गेलं असतं; पण ते परकीय भाषेत आल्यामुळे आम्हाला तेव्हा त्याच्याशी नीटशी नाळ जुळवताच आली नाही. असो.

शाळा संपली तसा असल्या सुविचारांशी असलेला संबंधही संपला. शिवाय, कानावर पडलेल्या अथवा वाचनात आलेल्या सुविचारांचा योग्य तो अर्थ लक्षात घेऊन ते आचरणात आणायचे असतात, किंबहुना ते आचरणातही आणता येतात हे उमगण्याचं ते वय नव्हतं. पण काही वर्षांपूर्वी अचानक कानावर पडलेला एक सुविचार, जो निदान मी तरी तेव्हा प्रथमच ऐकला होता, तो मला अतिशय उद्‌बोधक, प्रेरक वाटला. तो ऐकल्यापासून आजवर अनेकदा मी आचरणात आणला आहे. जितक्या जास्त वेळा मी त्याचा वापर करते तितका तो जास्तच आनंददायी, आवडीचा, लाडका वाटतो.
खरंतर तो इंग्रजी भाषेतला एक साधासुधा, एका ओळीचा प्रश्न आहे जो प्रत्येकाने स्वतःलाच विचारायचा आहे; त्याचं खरंखुरं, प्रामाणिक उत्तर स्वतःलाच द्यायचं आहे आणि त्या उत्तरावरून स्वतःशीच काही निष्कर्ष काढायचे आहेत. हा प्रश्न दिवसा, रात्री, काम करताना, विश्रांती घेताना, प्रवासात, घरात, कुठेही आणि कधीही आपण स्वतःला विचारू शकतो आणि दरवेळी त्याची निरनिराळी उत्तरं मिळवू शकतो. त्याला काळवेळेचं, वयाचं बंधन नाही! ती दरवेळची निरनिराळी उत्तरं मनाला तजेला देऊन जातात. आपला कंटाळा अचानक, एका क्षणात दूर करू शकतात. आपलं आयुष्य किती एकसुरी आहे, त्यात वैविध्य कसं ते नाहीच हे मनावर वेळप्रसंगी मळभ दाटवणारे विचार एका झटक्यात दूर सारले जातात. निदान मला तरी तसाच अनुभव येतो दरवेळी.
‘आर्ट ऑफ लिविंग’ अशा गोंडस नावाखाली भरणारी शिबिरं, तिथे होणारी लाखो रुपयांची उलाढाल, तमाम बाबा, माता इ.चं प्रस्थ, सगळं सगळं उधळून लावण्याची क्षमता त्या एका प्रश्नात आहे आणि तो प्रश्न म्हणजे ‘When was the last time you did something for the first time?’

एक दिवस फावल्या वेळात इकडची तिकडची टी.व्ही.चॅनल्स्‌ पाहत असताना हे प्रश्नार्थक वाक्य मी प्रथम ऐकलं होतं. ‘डिस्कवरी’ चॅनलच्या काही वर्षांपूर्वी दाखवण्यात येणार्‍या जाहिरातीची ही ‘कॅचलाईन’ होती. (डिस्कवरी चॅनल‘ची’ जाहिरात, चॅनलवरच्या एखाद्या कार्यक्रमाची नव्हे.) हा प्रश्न स्वतःलाच विचारा आणि त्याचं उत्तर जर नजीकच्या भूतकाळातलं नसेल तर अजून नवनवीन गोष्टी शिकत रहा, करत रहा, शोधत रहा किंवा हे सगळं करणारे डिस्कवरीवरचे कार्यक्रम बघत रहा असा काहीसा त्या जाहिरातीचा सूर होता. अर्थात, त्यादिवशी प्रथम ऐकताना हे सगळं काही मला कळलेलं नव्हतं. त्या वाक्याचा सारांश माझ्या मेंदूपर्यंत पोहोचेपर्यंत मी २-३ चॅनल्स्‌ पुढे निघूनही गेले होते. लग्नाच्या पंगतीत वाढपी ‘चटणी, चटणी’ करत समोर येतो. आपण त्याला ‘वाढ’ अशी खूण करेपर्यंत तो चार ताटं पुढे निघून गेलेला असतो. तसंच काहीसं माझ्या बाबतीत झालं. काही सेकंदांनी त्या वाक्यातला गहिरा अर्थ मला प्रथम जाणवला. हे काहीतरी वेगळं आहे हे लक्षात आलं. मी पुन्हा मागे वळून डिस्कवरी चॅनलकडे गेले. तोपर्यंत अर्थातच ती जाहिरात संपलेली होती. पण त्या एका वाक्यानं मात्र माझ्या मनात घर केलं ते कायमचंच. When was the last time you did something for the first time? तुम्ही एखादी गोष्ट आयुष्यात प्रथमच केली आहेत असं यापूर्वी शेवटचं कधी घडलं होतं?
मी विचार करायला लागले. आधी पटकन काही उत्तरच मिळेना. या साध्याश्या प्रश्नाचंही उत्तर आपल्याला मिळू नये? या विचारानं मी हताश झाले. मग अनेक वर्षं जपून ठेवलेलं आणि नंतर विस्मृतीत गेलेलं पहिल्यावहिल्या विमानप्रवासाचं तिकीट वगैरे अचानक सापडावं तसं उत्तर मनात आलं ते म्हणजे लग्न! हे उत्तर नजीकच्या भूतकाळातलं नक्कीच नव्हतं. मग फारच उदास उदास वाटायला लागलं. आपण आपले साधेसुधे मध्यमवर्गीय; ‘आयुष्यात प्रथमच’ असली बिरुदं चिकटवता येतील असं काही जगावेगळं, भव्य दिव्य आपण कुठे काय करतो? हा प्रश्न आपल्यासारख्यांसाठी नाहीच्चे, तो आपण वाचलाच नसता तर बरं झालं असतं असंच मग वाटायला लागलं. असं कुठलंतरी आगापिछा नसलेलं वाक्य वाचून त्यावर विचार करत, स्वतःशीच कुढत मी बसले आहे असं त्याआधी कधीच झालेलं नव्हतं. या विचारासरशी मला एकदम ‘युरेका!’ झालं. कारण त्या प्रश्नाचं उत्तरच मला मिळालं होतं. काही मिनिटांपूर्वीच मी अशी एक गोष्ट केली होती जी मी त्यापूर्वी कधीच केलेली नव्हती! तेव्हापासून मग मला एका अर्थाने नादच लागला. दिवसभरात एकदा तरी हा प्रश्न मी स्वतःला विचारायला लागले.
या प्रश्नाची अक्षरशः अगणित उत्तरं आपल्याला मिळू शकतात. अगदी ‘आज प्रथमच असं घडलं की बाजारातून आणलेली मेथीची पेंडी लगेच निवडून लगेच त्याची संध्याकाळी भाजीही केली!’ इथपासून ‘यावेळी प्रथमच न्यूयॉर्कला जायला नॉनस्टॉप फ्लाईट मिळाली’ इथपर्यंत.
मेथी निवडणे हे किती किचकट आणि कंटाळवाणं काम असतं यावर समस्त गृहिणीवर्गाचं एकमत होईलच. तरीही समजा एखादा दिवस ‘आणली, निवडली, चिरली, भाजी केली’ असं घडलंच तर? त्या प्रश्नाचं एक नवीन उत्तर आपल्याला मिळालेलं असतं आणि स्वतःचीच पाठ मग थोपटून घ्यावीशी वाटते.
तीच गत न्यूयॉर्कच्या नॉनस्टॉप फ्लाईटची. मुंबई-न्यूयॉर्क हा प्रवास वारंवार करावा लागणारा एखादा त्या प्रवासाला विटलेला असतो. पण नॉनस्टॉप फ्लाईट म्हटल्यावर त्या १४-१५ तासांच्या कंटाळवाण्या, सलग प्रवासाचा विचार करत बसण्याऐवजी त्यानं असं थोड्या वेगळ्या दृष्टीकोनातून त्याकडे पाहिलं तर... ?

जरा विचार केलात दररोजच्या दिनक्रमात अश्या कितीतरी छोट्या छोट्या गोष्टी आपण करत असतो असं लक्षात येईल.
सकाळी कामं उरकून घरातून निघायला उशीर होतो; धापा टाकत कश्याबश्या तुम्ही स्टेशनवर पोचता; ८:११ची फास्ट सुदैवानेच पकडता. डब्यात उभं रहायला थोडीफार जागा मिळाल्यावर हातातल्या नॅपकिननं घाम पुसता पुसता दिवसाची सुरूवातच वाईट झाली या विचाराने स्वतःवर, नशिबावर, रोजच्या जीवघेण्या धावपळीवर चरफडता. पण एखादा दिवस अश्या प्रसंगी तो प्रश्न स्वतःला विचारा - When was the last time I did something for the first time? त्याचं उत्तर असेल - ‘A few minutes ago! घरातून निघायला उशीर होऊनसुध्दा १४ मिनिटांत स्टेशन गाठून रोजची ट्रेन आज मी पकडली. असं आज मी प्रथमच केलंय!’ स्वतःशीच बरं वाटतं या विचारानं!
ऑफिसमधून परतल्यावर बिल्डिंगची लिफ्ट नादुरूस्त असल्याचं कळल्यामुळे पाच-सहा मजले चढावे लागल्यावर मेंटेनन्सच्या नावाने खडे फोडण्याऐवजी तो प्रश्न स्वत:ला विचारा. ‘आज प्रथमच लिफ्टकडे पाठ फिरवून मी जिने चढून आलो’ असा विचार करा. तुम्हाला खूप तरतरीत, ताजंतवानं वाटेल.
रस्त्यावरचा ट्रॅफिक कधीकधी सहनशीलतेचा अंत बघतो. कामांचं वेळापत्रक पार कोलमडून जातं. पण त्याचदिवशी कदाचित प्रथमच असंही घडलेलं असतं की तुम्ही रस्त्यात कुठेही करकचून ब्रेक न मारता गाडी चालवलेली असते. पण ट्रॅफिकच्या कचाट्यात सापडल्यामुळे ही गोष्ट तुमच्या ध्यानातही आलेली नसते. अश्या वेळेला तो प्रश्न स्वतःला विचारा. ‘आज प्रथमच तब्बल दीड तास ट्रॅफिकमध्ये अडकलो’ या उत्तराऐवजी सरावाने ते दुसरं उत्तर आपणच मिळवतो आणि जादू घडते. आपला वैताग काही प्रमाणात तरी नक्कीच कमी झाल्याचं आपल्यालाच लक्षात येतं.
या प्रश्नोत्तराच्या खेळात खरंच जादू आहे. या खेळाच्या सरावाने डब्यातली नवलकोलाची भाजी चविष्ट वाटू शकते; बॉसच्या खडूसपणाकडे यशस्वीपणे दुर्लक्ष करता येऊ शकतं, दहा टक्के पगारवाढही भरपूर वाटू शकते, नवर्‍याशी किंवा बायकोशी झालेलं भांडण चुटकीसरशी विसरता येऊ शकतं...
स्वतःवरच हसता येतं, गोष्टींकडे सकारात्मक दृष्टीने बघता येतं, छोट्याछोट्या गोष्टींचा आनंद घेता येतो...
चाकोरीबध्द आयुष्य, एकसुरी दिनक्रम, त्या त्या वेळेला ती ती कामं करण्याचं रोजचं बंधन या सगळ्याचं फारसं काही वाटेनासं होतं...
‘आर्ट ऑफ लिव्हिंग’ची शिबीरं तरी याहून वेगळं काय शिकवतात?

पुस्तक परिचय : 'द फर्म'

2011-04-15T21:33:00.000-07:00

रविवार, दि.१० एप्रिल २०११ रोजी लोकसत्ता-लोकरंग पुरवणीत प्रकाशित झालेला पुस्तक-परिचयपर लेख.
मूळ लेख इथे (स्क्रोल डाऊन करून) वाचता येईल.

-------------------------------

‘The Firm’ ही जॉन ग्रिशॅमची पहिली अशी कादंबरी की ज्यामुळे त्याला अमाप प्रसिध्दी मिळाली. वकिली पेश्याच्या पार्श्वभूमीवरील वेगवान कथानक, थरारक घटनांची तितक्याच कुशलतेने केलेली मांडणी ही ग्रिशॅमच्या लेखनातील वैशिष्ट्ये या कादंबरीतदेखील आढळतात. या कादंबरीची अनिल काळे यांनी अनुवादित केलेली आवृत्ती ‘द फर्म’ याच शीर्षकाने मेहता पब्लिशिंग हाऊसने प्रकाशित केली आहे.

ही कादंबरी मुखपृष्ठापासूनच वाचकांची पकड घेते. मु्खपृष्ठावर वरच्या भागात एखाद्या कॉर्पोरेट कार्यालयाचे वाटावे असे चित्र आणि त्याखाली अंधाऱ्या रात्री कशापासून किंवा कुणापासूनतरी लांब पळू पाहणारा एक उंची पेहरावातील तरुण... हार्वर्ड लॉ स्कूलमधून शिक्षण घेऊन नुकताच बाहेर पडलेला हा तरुण वकील आहे मिचेल मॅकडिअर ऊर्फ मिच. अतिशय हुशार असलेल्या मिचने प्रतिकूल कौटुंबिक आणि आर्थिक परिस्थितीत आपले कायद्याचे शिक्षण पूर्ण केलेले असते. साहजिकच तो आणि त्याची सुस्वरूप पत्नी अ‍ॅबी यांच्यासमोर उज्ज्वल आणि आर्थिकदृष्ट्या संपन्न भविष्याची स्वप्ने असतात.
‘बेन्डिनी, लँबर्ट अ‍ॅंड लॉक’ ही लॉ फर्म या तल्लख बुध्दीच्या होतकरू तरूणाला हेरते. त्याच्या अपेक्षेपेक्षा कितीतरी जास्त पगार आणि इतर सुविधा त्याला देऊ करते. तो हुरळून जातो. न्यूयॉर्क, शिकागोसारख्या मोठ्या शहरांतील नोकरीच्या इतर तीन ऑफर्स धुडकावून मेंफिससारख्या तुलनेने लहान शहरातील ही नोकरी तात्काळ स्वीकारतो. झपाटून कामाला लागतो. आता त्याला बक्कळ पैसा कमवायचा असतो; फक्त बक्कळ पैसा. त्यासाठी तितकेच प्रामाणिक कष्टही करायची त्याची तयारी असते.
मात्र त्याला जेवढे वाटते तितके हे सगळे सरळसोपे नसते. बेन्डिनी, लँबर्ट अ‍ॅंड लॉक या फर्मची एक छुपी बाजूही असते आणि तिचे धागेदोरे जातात ते थेट एका कुख्यात माफिया फॅमिलीपर्यंत. आपली उद्दीष्टे पूर्ण करण्यासाठी वाट्टेल त्या थराला जाण्याची त्या फॅमिलीची तयारी असते.
मिच नोकरीला लागल्याच्या काही महिन्यांनंतर फर्मच्या कामासाठीच गेलेल्या दोन अ‍ॅसोशिएट्‌स्‌चा मृत्यू होतो. वरवर पाहता तो एक अपघात असतो. फर्मतर्फे मृतांच्या कुटुंबियांना सर्वतोपरे मदत करण्याची आश्वासने दिली जातात. मात्र फर्ममधल्या अजून तीन वकीलांच्या त्यापूर्वीच घडलेल्या मृत्यूंबद्दल त्याचवेळेस मिचला समजते आणि काहीतरी काळेबेरे असल्याचा त्याला प्रथमच संशय यायला लागतो. त्यात भर पडते ती वेन टेरेन्स नामक एक एफ.बी.आय. एजंट त्याला सतत भेटण्याचा, त्याला सावध करण्याचा प्रयत्न करतो तेव्हा.
वकिली पेश्यावर मनापासून प्रेम करणारा मिच एकएक गोष्टी समजताच आधी हादरून जातो. पण पूर्ण विचारांती या सर्व गैरव्यवहारांच्या मुळाशी जाण्याचं ठरवतो. एकीकडे ती माफिया फॅमिली तर दुसरीकडे एफ.बी.आय. अशा विचित्र कात्रीत तो सापडतो. पण त्याची पत्नी, भाऊ, भावाचा मित्र आणि त्या मित्राची सेक्रेटरी यांची साथ त्याला लाभते आणि सुरू होतो एक थरारक, जीवघेणा खेळ. एक असा खेळ की ज्यात मिचचे करिअर, वैवाहिक आयुष्य सगळे पणाला लागते...

‘द फर्म’च्या कथानकात अनेक पात्रे आहेत. असे असूनही कादंबरी कुठेही कंटाळवाणी होत नाही. सर्वच व्यक्तिचित्रणे उत्तम झाली आहेत. मिचला भुलवण्यासाठी चोखंदळपणाचे, कार्यक्षमतेचे आणि संपन्नतेचे दिखाऊ चित्र ज्याप्रकारे ती फर्म त्याच्यासमोर उभे करते तो कादंबरीचा सुरूवातीचा भाग उत्कंठावर्धक झाला आहे. ते सर्व वर्णन वाचत असताना वाचकांना त्यामागच्या फर्मच्या काळ्या हेतूंबद्दल शंकाही येत नाही.
एफ.बी.आय.चा ससेमिरा चुकवत असतानाच मिच फर्मच्या गैरव्यवहारांचे कागदोपत्री पुरा्वे गोळा करण्यासाठी एक चलाख पण अतिशय धाडसी योजना आखतो. त्याची पत्नी आणि भावाच्या मित्राची सेक्रेटरी दोघी जीवावर उदार होऊन ती अमलात आणतात. ते सर्व रोमांचकारी घटनाक्रम नेमकेपणाने येतात. वाचकांना अगदी खिळवून ठेवतात.

‘The Firm’सारख्या बांधीव कथानकाचा अनुवाद करताना दोन्ही भाषांची शैली आणि बाज सांभाळणे अतिशय महत्त्वाचे असते. नाहीतर मूळ कलाकृती कितीही उत्कृष्ट असली तरी अनुवाद नीरस, कंटाळवाणा होऊ शकतो. काही मोजके अपवाद वगळल्यास हा तोल या पुस्तकात योग्य रीतीने सांभाळला गेला आहे.
एकूणात हे पुस्तक ग्रिशॅमच्या अगणित चाहत्यांना पुनःप्रत्ययाचा आनंद देते आणि ज्यांनी ग्रिशॅम आधी वाचलेला नाही अश्यांना त्याच्या चाहतेवर्गात तात्काळ सामिल करून घेते.

**************

द फर्म, जॉन ग्रिशॅम.
अनुवाद - अनिल काळे.
मेहता पब्लिशिंग हाऊस. पृष्ठे ४८०. मूल्य ४४० रुपये.

पुस्तक परिचय - आवा

2011-02-21T23:01:00.000-08:00

लोकसत्ता-लोकरंग पुरवणीत प्रकाशित झालेला (रविवार, दि. २० फेब्रुवारी २०११) माझा पुस्तक-परिचयपर लेख.
(मूळ लेख इथे वाचता येईल.)

------------------------------------------

चित्रा मुद्‌गल या हिंदीतील नावाजलेल्या लेखिका. विद्यार्थीदशेपासूनच त्यांचा कामगार चळवळींशी अगदी जवळून संबंध आला. कामगारांच्या आणि विशेषतः त्या समाजातील स्त्रियांच्या समस्या त्यांनी जवळून पाहिल्या; अनुभवल्या. त्या सर्व अनुभवांचा परिपाक म्हणजे त्यांची ‘आवा’ ही कादंबरी.
आवा - म्हणजे कुंभाराची भट्टी. कादंबरीत ही भट्टी प्रतिक बनून निरनिराळ्या रूपांत वाचकांसमोर येते. कामगारांच्या दैनंदिन जीवनात परिस्थितीचे चटके देणारी भट्टी, चंगळवादी समाजाची जणू खाजगी मालमत्ता भासणारी पैश्यांची ऊब देणारी भट्टी, आपल्याला निव्वळ उपभोग्य वस्तू मानणार्‍या समाजाला खडसावू पाहणारी स्त्री-क्षमतेची भट्टी आणि भविष्याची स्वप्ने पाहणार्‍या तरुणवर्गाच्या मानसिकतेची भट्टी.
नायिका नमिता पांडेय ही विशीतील तरूणी. कामगार चळवळीतील आघाडीचे नेते असलेले तिचे वडील पक्षाघातामुळे अंथरुणाला खिळले आहेत. घरची अर्थिक परिस्थिती बेताचीच. त्यामुळे पाच जणांच्या कुटुंबासाठीच्या अर्थार्जनाची जबाबदारी तिच्यावर येऊन पडली आहे. त्यासाठी तिला आपले महाविद्यालयीन शिक्षण अर्धवट सोडावे लागले आहे. ध्यानीमनी नसताना उद्भवलेल्या या परिस्थितीशी दोन हात करताना नमिता गोंधळून जाते, बावचळते; प्रसंगी हबकते; तारुण्यसुलभ, निर्व्याज प्रेमाच्या शोधात काही काळ भरकटते, चुकीचे निर्णय घेते. एकीकडे स्वतःमधील स्त्रीत्वाची जाणीव होत असतानाच त्या निर्णयांची जबरी किंमतही तिला चुकवावी लागते. त्यापायी ती एकटी पडते.
स्वतःबद्दल ‘... माझ्याकडे अशी काही ठिणगी नाहीये, जिची ज्वाळा बनण्यासाठी काहीही करायला तयार व्हावं.’ असा विचार करणारी नमिता. तिला नायिका म्हणावे लागते ते लौकिकार्थाने. कारण निरनिराळ्या पात्रांवर ओढवणारी परिस्थिती हीच खरी या कादंबरीची नायिका आहे. त्यामुळेच असेल कदाचित, पण या कादंबरीतील कुठलेच पात्र निव्वळ काळ्या अथवा पांढर्‍या रंगात रंगवलेले नाही. व्यक्‍तिचित्रणांपेक्षा पात्रा-पात्रांतील नातेसंबंधांवर लेखिकेने जास्त भर दिला आहे. कादंबरीत काही काळासाठी येणारी कुणी एक सुनंदा किंवा नीलम्मा वाचकाला नकळत लळा लावून जातात त्या त्यामुळेच.
अगतिकतेचे, असाहाय्यतेचे आवरण त्यागून, नमिता स्वतःच नव्याने ठरवलेल्या मार्गावर वाटचाल करण्यास मनाने सज्ज होते. नियतीच्या भट्टीत तावून, सुलाखून निघाल्यावरच तिच्या लक्षात येते की, ‘जमिनीवर जर कुदळ चालवली नाही तर खालच्या थरातली जमीन कशी आहे ते कसं कळणार?’
तिच्या या निर्णयाचा आनंद मानायचा की हळहळ व्यक्‍त करायची असा संभ्रम एक क्षण वाचकाला पडू शकतो. कारण तिने निवडलेल्या मार्गावर तिची सोबत करणार असतो वंचितांचा तोच समाज ज्याच्यापासून मुळात ती दूर पळू पाहत असते.

अगदी शेवटच्या परिच्छेदापर्यंत वाचकांना खिळवून ठेवणारी ही कादंबरी एखाद्या प्रदीर्घ धारावाहिकाप्रमाणे भासते. ठराविक काळानंतर तीत नवीन नवीन पात्रे येत राहतात. पण कथानकाच्या गाभ्याशी असलेली निवेदनाची नाळ कुठेही तुटत नाही. नेमक्या आणि अत्यंत भेदक शब्दयोजनेद्वारे प्रत्येक प्रसंगात लेखिका वाचकाला बोट धरून आपल्यासोबत घेऊन जाते. ते करत असताना ‘फ्लॅशबॅक’ तंत्राचा उत्कृष्ट वापर करते.
काही ठिकाणी पात्रांमधील संवाद जरासे बोजड वाटतात; विशेषतः पवार किंवा गौतमीबरोबरचे नमिताचे संवाद. पण त्यामुळेच त्यांची व्यक्‍तिमत्त्वेही ठाशीव स्वरूपात वाचकांसमोर येतात हे ही तितकेच खरे. मात्र या सगळ्यांत ‘संजय कनोई’ ही एक महत्त्वाची व्यक्‍तिरेखा काहीशी दुर्लक्षित राहून गेली आहे असेही वाटून जाते.

‘कामगार नेते दत्ता सामंत’ आणि ‘कामगार चळवळ’ हे ब्लर्बमधील उल्लेख वाचून अठ्ठावीस वर्षांपूर्वीच्या मुंबईतील गिरणी कामगारांच्या प्रदीर्घ संपाच्या आठवणी जाग्या होतात. पण या कादंबरीचे कथानक त्यानंतरच्या दशकात बेतलेले आहे. तेव्हाच्या मुंबईतील काही महत्त्वाच्या राजकीय, सामाजिक घडामोडींचे उल्लेख कथानकाची अस्सलता अधोरेखित करतात. कामगार चळवळीची पार्श्वभूमी संपूर्ण कथानकाला व्यापून राहतेच. पण कथानकाच्या केंद्रस्थानी आहे तो मुख्यत्त्वे स्त्रियांचा संघर्ष.
लेखिकेच्याच शब्दांत सांगायचे तर एक वेळ अशी येते की स्त्रीच्या क्षमतेचा तिच्या शरीरापलिकडे जाऊन स्वीकार न करणार्‍या रूढ आणि विकृत समाजाला कोणी तरी समजावणं आवश्यक होऊन बसतं.
त्याच प्रबळ इच्छेतून साकारते ही ‘आवा’सारखी जवळजवळ सहाशे पानी विलक्षण कादंबरी!

***********

आवा, चित्रा मुद्‌गल, अनुवाद - वसुधा सहस्त्रबुध्दे.
पद्मगंधा प्रकाशन. पृष्ठे ५८३. मूल्य ४५० रुपये.

आर.टी.ओ.च्या नानाची... !!!

2011-02-21T22:55:00.001-08:00

माझा दुचाकीचा लायसन्स मागच्या महिन्यात संपुष्टात आला. आता याला माझा वेंधळेपणा म्हणा, दुर्दैव म्हणा किंवा योगायोग म्हणा पण हे माझ्या लक्षात आलं ते लायसन्सनं ‘राम’ म्हटल्यानंतरच. यातला वेंधळेपणा हा की नूतनीकरणाची कुणकुण मला आधीचे २-३ महिने लागलेली होती आणि तरीही मी लक्षात ठेवून वेळेवर ते काम केलं नाही; दुर्दैव आणि योगायोग असे की आदल्या महिन्याच्या ज्या तारखेला लायसन्सनं शेवटचा श्वास घेतला होता, चालू महिन्याच्या नेमक्या त्याच तारखेला नूतनीकरण नक्की कधी आहे हे पाहण्याच्या उद्दीष्टानं मी अगदी कॅलेंडर बघून दिवस ठरवल्यासारखा तो उघडून पाहिला.
एक महिन्यापूर्वीच आपला लायसन्स होत्याचा नव्हता झालाय हे लक्षात आल्यावर माझा चेहराही क्षणार्धात तसाच म्हणजे होत्याचं नव्हतं झाल्यासारखा झाला. (या सगळ्याचं वर्णन करण्यासाठी इंग्रजीत It dawned upon me... असा एक अतिशय समर्पक शब्दप्रयोग आहे. प्रत्येक भाषेची अशी सौदर्यस्थळं असतात. त्यांना त्या त्या प्रसंगी दाद दिलीच पाहीजे, नाही का?)
गेला महिनाभर आपण गावभर चक्क विनापरवाना गाडी चालवत होतो हे जाणवलं. तेवढ्या दिवसांत किमान पाच ते सहा वेळा ट्रॅफिक हवालदाराला दिलेले झाँसे, (इमानदारीत) फक्त दोनदाच लाल दिव्यातून गुपचूप दामटवलेली गाडी, चौकात उभ्या असलेल्या ट्रॅफिक इन्स्पेक्टरच्या नाकावर टिच्चून काही सेकंदांकरता का होईना पण झेब्रा क्रॉसिंगवरच तीन वेळा उभी केलेली गाडी आणि ती सुध्दा डोक्यावर हेल्मेट नसताना... हे सगळं सगळं डोळ्यांसमोरून तरळून गेलं. महिन्याभराच्या कालावधीत सविनय कायदेभंगाचे दशकोत्तर संख्येने घडलेले प्रसंग...हो, हे सगळे कायदेभंग सविनयच. यापैकी कुठल्याही प्रसंगात ट्रॅफिक पोलिसानं मला पकडलं असतं तर आपला गुन्हा सविनय मान्य करून, योग्य तो दंड भरून त्या दंडाच्या पावतीची मी त्या पोलिसाजवळ सविनय मागणी केली असती. ती त्यानं सविनय दिली असती की सखेद तो त्याचा प्रश्न झाला... तर हे असे सगळे ट्रॅमाद (म्हणजे ट्रॅफिकी प्रमाद) माझ्या हातून अगदी नेहमीच्या सरावानं घडले होते आणि ते करत असताना आपल्या वैध वगैरे लायसन्सनं केव्हाच मान टाकलेली आहे हे माझ्या गावीही नव्हतं.
वाईटात चांगलं शोधायचं तर इतकंच की माझ्या चेहर्‍यानं हो.न.झा.सारखं होण्यासाठी जो दिवस निवडला तो सुदैवानं रविवार होता. त्यामुळे मला विचार करायला जरा अवधि मिळाला. (रविवार हा साप्ताहीक सुट्टीचा दिवस ठरवणार्‍यानं मनुष्यजातीवर केवढे उपकार करून ठेवलेत याची कल्पना येण्यासाठी त्या दिवसाचा मुहूर्त साधून अश्या dawned upon होणार्‍या प्रसंगांमधे सापडावं लागतं.)
थोड्या विचाराअंती माझ्या लक्षात आलं की जे झालं ते बरंच झालं. कारण प्रस्तुत (खरं म्हणजे, आता अप्रस्तुत!) लायसन्स हा जवळजवळ वीस-बावीस वर्षांपूर्वी मिळवलेला आणि त्यामुळे जुना-पुराणा, जीर्ण असा झालेला होता. ज्या काळात पासपोर्ट आकाराचे फक्त कृष्ण-धवल फोटोच मिळायचे अश्या काळात काढलेला त्यावरचा माझा फोटो आता मलाच ओळखू येईनासा झालेला होता. (कोण रे ते? ‘चोरट्या अफूची आयात करणारी टोळी’ म्हणालं?) शिवाय त्यावरचं माझं लग्नापूर्वीचंच नाव, त्या नावाशी इमान राखून असलेली तेव्हाची सही - एकंदर सगळा मामलाच दुर्मिळ दस्त‍ऐवज या शीर्षकाखाली मोडणारा होता. त्यामुळे नूतनीकरणापेक्षा नवीन कोरा करकरीत लायसन्सच मिळवावा असं मी ठरवलं.
अर्थात, त्यापूर्वी, ‘आपल्याकडे चारचाकीचा लायसन्स आहे म्हटल्यावर आता निराळ्या दुचाकीच्या लायसन्सची गरजच काय?’ असला निरर्थक विचार माझ्या डोक्यात काही काळ हॉर्न वाजवून गेलाच. एखाद्याला गाता येतं म्हणजे गुणगुणता येतच असणार, पोहता येतं म्हणजे तरंगता येतच असणार या चालीवरचा हा विचार खरंतर अगदीच निरर्थकही म्हणता येणार नाही. काय आहे, आपण आसपास जे बघतो, ऐकतो त्यावरून एखाद्या बाबतीतल्या आपल्या धारणा बनत जातात ना! माझ्या एका मित्राच्या बाबतीत घडलेला एक किस्साच याला कारणीभूत ठरला असावा. बाईकवरून जाताना एकदा एका चौकात पोलिसानं या मित्राला अडवलं. लायसन्स मागितला. घाईघाईत घराबाहेर पडताना मित्र त्याचा दुचाकीचा लायसन्स घरी विसरला होता. मात्र तो तेव्हा वैमानिकाचं प्रशिक्षण घेत होता आणि त्यादिवशी त्या प्रशिक्षणासाठीच बाहेर पडलेला असल्याने सुदैवानं त्यावेळी त्याच्या खिश्यात विमान चालवण्यासाठीचा लायसन्स होता. त्यानं तोच काढून पोलिसाला दाखवला. त्यावर त्याचा प्रशिक्षणार्थी वैमानिकाच्या गणवेषातला फोटोबिटो होता. लायसन्स उघडून तो फोटो पाहिल्या पाहिल्या त्या ट्रॅफिक पोलिसानं त्याला चक्क एक कडक सॅल्यूटच ठोकला आणि त्याला जाऊ दिलं! आता बोला!! तुम्ही जे वाहन चालवताय त्याचा संबंधित लायसन्स सोबत हवाच या नियमाचा त्या ऑन-ड्यूटी पोलिसालाही जिथे विसर पडला तिथे माझ्यासारख्यांचं काय! असो.

आर.टी.ओ.ची पायरी चढण्याऐवजी कुठल्यातरी एजंटला गाठून, त्याच्यासमोर चारचाकीचा लायसन्स नाचवून त्याला भागिले दोन करता येतंय का ते बघावं असा तद्दन ऐदी आणि आळशीपणाचा विचार करून मी दुसर्‍या दिवशी घराजवळच्या एका ड्राईव्हिंग स्कूलमधल्या एजंटला गाठलं. त्यानं मोबदला म्हणून माझ्याकडून निष्कारण अवाच्या सवा पैश्यांची मागणी केली ज्याची पूर्तता मी करणं कधीच शक्य नव्हतं.
आणि अश्या तर्‍हेनं शेवटी एका स्वच्छ, सुंदर, प्रसन्न सकाळी मी आर.टी.ओ.च्या प्रांगणात अनेक वर्षांनी पुन्हा एकदा प्रवेश करती झाले.
तिथे चौकशीअंती असं कळलं की मला आधी दुचाकीचा शिकाऊ परवाना काढावा लागणार होता. तुम्ही त्याआधी वीस वर्षं गाडी चालवलेली असूदे किंवा दोनशे वर्षं, सरकारी नियम म्हणजे नियम! तो सामान्य नागरिकांनी पाळायचा म्हणजे पाळायचा!
मग काय, निमूटपणे ‘शिकाऊ परवान्यासाठीचा विहीत अर्ज क्रमांक अमुकतमूक’ घेऊन तो भरला. अर्जाची, इतर कागदपत्रांची पडताळणी वगैरे झाल्यावर मला आणि सोबतच्या पंधरा-वीसजणांना परीक्षा-केंद्रात जाऊन बसायला सांगण्यात आलं.

तिथे एक मोठा हॉल, आत पन्नास-साठ खुर्च्या मांडलेल्या, प्रत्येक खुर्चीसमोर साधारण तीन फूट उंचीवर १, २, ३ असे आकडे लिहिलेल्या तीन बटणांचं पॅनल, त्याच्या कोपर्‍यात एक छोटा एल.ई.डी., एल.ई.डी.सकट प्रत्येक पॅनलला झाकणारा एक-एक लाकडी कोनाडा, समोरच्या भिंतीवर मोठा एल.सी.डी.स्क्रीन, ताजा-ताजा चुना फासलेल्या भिंती, खिडक्यांना स्वच्छ पडदे, गारठवून टाकणारं तापमान असा सगळा जामानिमा होता. आर.टी.ओ. आणि स्वच्छ, वातानुकूलित हॉल या दुकलीची नोंद घ्यायला माझ्या मेंदूला जरा वेळच लागला. एकेका खुर्चीवर आम्ही सगळे जाऊन बसलो. थोड्या वेळानं समोरच्या स्क्रीनवर परीक्षा कशी द्यायची त्याचा डेमो सुरू झाला. एकूण दहा प्रश्न विचारले जाणार होते. प्रत्येक प्रश्नाला तीन पर्याय. हे ऐकल्यावर पुढ्यातल्या त्या पॅनलचं प्रयोजन लक्षात आलं. योग्य पर्याय दर्शवणारं बटण दाबलं की आपलं उत्तर नोंदवलं जाणार; दहापैकी किमान सहा प्रश्नांची उत्तरं बरोबर आली पाहीजेत तरच उमेदवार उत्तीर्ण मानला जाईल; इ.इ. नियम स्क्रीनवरच्या बाईनं तीन-तीनदा सुहास्य-वदने समजावून सांगितले.
मला इकडे वेगळीच चिंता लागून राहिली होती. कुठल्या खुर्चीवर कोण बसलंय आणि कुणी काय उत्तरं दिली आहेत हे कसं कळणार?? कारण त्या पंधरा-वीसजणांच्यात सरावलेली (किंवा निर्ढावलेली म्हणा हवं तर) मी एकटीच होते आणि इतर कुणाच्या चुकीमुळे अनुत्तीर्ण होण्याची माझी बिलकुल इच्छा नव्हती. माझी बसल्या जागी चुळबूळ सुरू झाली. इतक्यात स्क्रीन पांढराफटक पडला आणि आमच्या मागूनच कुठूनतरी एक आवाज आला.
फुंकर मारली तरी उडून जाईल अश्या चणीचा एक आर.टी.ओ.कारकून बोलत बोलतच आत शिरला होता. गाडी वळवताना इंडिकेटर सुरू केला तरी ज्याप्रमाणे हातही दाखवावा लागतो त्याप्रमाणेच पुढे येऊन त्यानं स्क्रीनवरच्या सुहास्य-वदनी बाईचं पुराण पुन्हा एकदा ऐकवलं. त्या पुराणाच्या भरतवाक्याला स्क्रीन पुन्हा जिवंत झाला आणि माझ्या चिंतेचं उत्तरही मिळालं. स्क्रीनवर पंधरा जणांच्या नावांची यादी होती आणि प्रत्येकाच्या नावापुढे एकएक क्रमांक लिहिलेला होता. त्या-त्या क्रमांकाच्या खुर्चीवर त्या-त्या उमेदवारानं जाऊन बसायचं होतं. मग काहीवेळ खुर्च्या सरकवण्याचे, आपापसांत बोलण्याचे, हसण्याचे, प्लॅस्टिकच्या पिशव्यांचे, पेन खाली पडण्याचे वगैरे आवाज झाले आणि हॉलमध्ये पुन्हा शांतता पसरली. सर्वांना सर्व नियम नीट समजलेत याची त्या कारकुनानं खात्री करून घेतली आणि पाठोपाठ आश्वासक सुरात ‘काळजी करू नका, प्रश्न तसे सोपे असतात, मी उत्तरं सांगेन.’ असं म्हणून आश्चर्याचा पहिला धक्का दिला. पुन्हा काही सेकंद लोकांच्या सुटकेच्या निःश्वासाचे वगैरे आवाज झाले. माझ्या चेहर्‍यावर मात्र ‘काय हे!’, ‘यू टू ब्रूटस...!’, इ.इ. भाव होते. परीक्षा सुरू झाली.
पहिलाच प्रश्न बाँबगोळा होता -
‘शिकाऊ परवानाधारक चालक वाहन चालवत असताना सोबत कायमस्वरूपी परवानाधारक व्यक्‍ती असली पाहीजे.’ हा नियम मोटार-वाहन कायद्याच्या कुठल्या कलमाखाली येतो?
१.अमूक
२.तमूक
३.ढमूक
बोंबला! हे कलम-क्रमांक वगैरे कुणाच्या काकाला ठाऊक असणार! त्यात पुन्हा, आपण मुळ्ळीच कॉपी करायची नाही असं मी ठरवलेलंच होतं. त्यामुळे कानावर पडलेल्या उत्तराकडे साफ दुर्लक्ष करून मी बाणेदारपणे वेगळा पर्याय निवडला. माझं उत्तर चुकीचं निघालं.
आता मला ९ चेंडूंत किमान ६ धावा काढायच्या होत्या. पुढचे तीन प्रश्न ट्रॅफिकची चिन्हं, खुणा इ.बद्दल होते. माझी उत्तरं बरोबर निघाली.
आता ६ चेंडू, ३ धावा...
बाँबगोळा क्रमांक दोन - मोटारवाहन कायदा कलम क्रमांक अमूक-२ब खालीलपैकी कुठला आहे?
१. दुचाकीवर हेल्मेट वापरणे सक्‍तीचे आहे.
२. दुचाकीची नियमित प्रदूषण चाचणी करणे अनिवार्य आहे.
३. वाहन चालवताना सोबत विहीत परवाना बाळगणे सक्‍तीचे आहे.
पुन्हा ‘बोंबला!’ मी पहिला पर्याय निवडला. माझं उत्तर चुकलं. बरोबर उत्तर होतं पर्याय ३. म्हणजे मी गेला महिनाभर ‘हा’ नियम मोडत होते तर...! - एक स्वगत.
आता, ५ चेंडू, ३ धावा. नंतरचा प्रश्न बाँबगोळा नव्हता तरीही माझं उत्तर चुकलं. ४ चेंडू, ३ धावा. पुढचे ३ मात्र नो-बॉल पडले आणि मी ‘हुश्श!’ केलं.
पाव मिनिटांत स्क्रीनवर निकाल झळकला आणि आश्चर्याचा दुसरा धक्का बसला. सर्व पंधराच्या पंधरा उमेदवार ‘नापास’ झाले होते! आमच्या कुणाच्याही आधी त्या उत्तरं सांगणार्‍या कारकुनाचंच तोंड थोतरीत दिल्यासारखं झालं. टाईमप्लीज घेऊन तो जो अंतर्धान पावला तो दहा मिनिटांनी उगवला. ‘शिश्टिममधे कायतरी प्राब्लेम आलावता, आता ठीक आहे, परीक्षा पुन्हा द्यायला लागेल’ असं त्यानं जाहीर केलं. दरम्यान पंधरा जणांचा अजून एक गट बाहेर येऊन थांबला होता. त्या सर्वांना आत घेतलं गेलं. त्यांच्या जागांची निश्चिती, सुहास्य-वदनी इंडिकेटर, नंतर हात दाखवणं सगळं पार पडलं. क्र.१६ पासून पुढल्या उमेदवारांना आश्चर्याचा पहिला धक्का देऊन परीक्षा पुन्हा सुरू झाली.
पुन्हा काही सोपे प्रश्न, २-३ बाँबगोळे आणि कॉपी. एका प्रश्नाचं त्या कारकुनानंच चुकीचं उत्तर दिलं. मी त्याची चूक निदर्शनाला आणून दिली. तोपर्यंत बहुतेकांनी त्या चुकीच्याच उत्तराची नोंद करून टाकलेली असल्यामुळे ते सगळे त्याच्याकडे खाऊ की गिळू नजरेनं बघायला लागले. पण त्याला त्याची तमा नव्हती. परीक्षा संपली. पहिल्या पंधराजणांना तिसरा आणि नंतरच्या पंधराजणांना दुसरा, असा आश्चर्याचा टू-इन-वन धक्का देऊन निकाल जाहीर झाला. सर्वच्या सर्व तीस उमेदवार ‘नापास’!
पुन्हा थोतरीत दिल्यासारखं तोंड, टाईमप्लीज आणि तिसर्‍यांदा परीक्षा देण्याची आज्ञा! आता मात्र हद्द झाली. पण निव्वळ निषेध नोंदवण्यापलिकडे काहीही करणं शक्य नव्हतं.

सुदैवानं, तिसर्‍यांदा मात्र परीक्षा सुरळीत पार पडली. पहिल्या चार प्रश्नांपर्यंत तो कारकुंडा हॉलमध्ये हजर होता. त्यानं सांगितलेल्या उत्तरांकडे मी काणाडोळा करतेय हे एव्हाना त्याच्या (आणि माझ्या शेजारच्या मुलीच्याही) लक्षात आलं होतं. चौथ्या प्रश्नाला तो माझ्यामागे येऊन उभा राहिला आणि त्यानं मलाच उत्तर विचारलं. मी त्याच्याकडे दुर्लक्ष केलं पण लाकडी कोनाडारूपी आडोश्याची ऐशी-की-तैशी करून मी नोंदवलेलं उत्तर शेजारच्या मुलीनं बघून घेतलं होतं. तिनंच ते मोठ्या आवाजात जाहीर केलं. अचानक माझ्या मागून, "काय चाललंय तुमचं? शांत बसता येत नाही का? नापास करून टाकीन..." असा एकदम वेगळ्याच पट्टीतला दरडावण्याचाच आवाज आला. त्या कारकुंड्याच्या टीचभर देहातून असला आवाजही निघतो?? मला काही कळेच ना! अचानक त्याचा द्विधाता कसा झाला ते पहायला मी चमकून मागे बघितलं तर तो गायब झाला होता आणि त्याच्या जागी एक काळाकभिन्न, पोट सुटलेला, ‘तैय्यार’ ट्रॅफिक इन्स्पेक्टरच उभा होता. आश्चर्याचा धक्का क्रमांक ४!! पण मला माझ्या ६० टक्यांची जास्त चिंता असल्यामुळे मी चेहरा निर्विकार ठेवून उर्वरीत परिक्षा दिली. इन्स्पेक्टरनं एक्झिट घेतली. त्याच्या मते त्यानं परीक्षेत कुठलाही गैरप्रकार होऊ दिला नव्हता.
एका मायक्रोसेकंदाकरता निकाल स्क्रीनवर झळकला. तो फुल्या-फुल्या कारकुंडा पुन्हा अवतरला आणि ‘सर्वजण पास’ असं जाहीर करून आम्हाला तिथून त्यानं अक्षरशः हाकललं. आपल्याला शेवटी नक्की मार्क तरी किती मिळाले हे कुणाला नीटसं समजलंच नाही आणि जाणून घेण्याची कुणाला गरजही वाटली नाही.
सांगितल्याप्रमाणे बरोब्बर छत्तीस तासांनी मला माझा शिकाऊ लायसन्स ताब्यात मिळाला. लॅमिनेट केलेला, माझ्या फोटोसकट आर.टी.ओ.चा होलोग्राम वगैरे मिरवणारा. हा पाचवा धक्का होता.
तो लायसन्स किमान तीस दिवस वापरून, ट्रॅफिकचे नियम माहीत करून घेऊन, वाहन चालवण्याचा सराव करून मगच पक्का लायसन्स मिळवता येणार होता. याचा अर्थ, आम्हाला अभ्यासक्रमात नसलेलेच प्रश्न विचारले गेले होते! पण ही एक छोटीशी तांत्रिक चूक कुणाच्याच गावी नव्हती.
मी लगेच सेलफोनच्या कॅलेंडरमध्ये तीस दिवसांनंतरची तारीख पाहून ठेवली. पण म्हटलं नकोच; आपण त्या दिवशी अगदी तत्परतेनं जाऊ पण आपला [(n - m)+1] हा नियम त्यांच्या अभ्यासक्रमात नसला तर सांगतील उद्या तीस दिवस पूर्ण होतात, परवा या! त्यापेक्षा, आपण आपलं चाळीस दिवसांनीच जावं.

----------

एकेचाळीसाव्या दिवशी सकाळी सकाळी पुन्हा आर.टी.ओ.त जाऊन पक्क्या लायसन्ससाठीचा विहीत अर्ज क्रमांक अमुकतमूक भरून सादर केला. पैसे भरले. एका लांबवरच्या कोपर्‍याकडे निर्देश करून ‘तिकडे जाऊन माणेसाहेबांची सही घ्या आणि टेस्ट द्या’ असं मला सांगण्यात आलं. हे जे ‘तिकडे’ होतं तिथे किमान तीन-चार निरनिराळ्या केबिन्स्‌ आणि आठ-दहा तरी साहेब दिसत होते. पुढची पंधरा मिनिटं योग्य खिडकी शोधण्यात गेली. ‘माणे’साहेब गायब होते पण तिथेच आसपास एक मोठी रांग दिसली. रांगेतल्या सर्वांच्या हातात माझ्याकडे होता तसलाच अर्ज, फोटो, शिकाऊ लायसन्स इ. दिसत होते. म्हटलं हीच ती आपली ‘लाईन’. तरीही, पुढच्या माणसाला विचारलं, "टू-व्हीलर पर्मनन्ट लायसन्सचा क्यू हाच का?" त्यानं तत्परतेनं मान डोलवली.
पुढचा अर्धा तास मी निश्चिंत मनाने रांगेत उभी होते. केबिनमधे आत जाणारी मंडळी कसलीशी सही-शिक्का घेऊन बाहेर आल्यावर कुठल्या दिशेला जातायत त्याचं मी अचूक निरीक्षण करून ठेवलं होतं. म्हटलं नंतर वेळ वाया जायला नको. पण नंतर कुठला, माझा वेळ त्या क्षणीच वाया चालला होता.
झालं असं की माझा नंबर आल्यावर मी केबिनमधे आत शिरले. आत तो माणे कुठेच दिसला नाही पण एक निराळाच शिंदे किंवा पवार किंवा तावडे लोकांच्या अर्जांची छाननी करत होता. मी माझा अर्ज दाखवला.
"तुमचा अर्ज प्रायवेट आहे, तिकडे जा."
"??????" (‘प्रायव्हेट अर्ज’ हा नवीन शब्दप्रयोग कळला. अगदीच काही नुकसानी नव्हती.)
"हा अमुकतमूक ड्राईव्हिंग स्कूलचा क्यू आहे. तुमचा टू-व्हीलरचा आहे. प्रायवेट आहे. तिकडे जा आणि मग बाहेर पवारसायबांना भेटा."
(म्हणजे हा नक्की शिंदे किंवा तावडे असणार.)
बावळट चेहरा करून मी बाहेर आले. अर्धा तास वाया!
मला एक कळत नाही, की छोटेसे का होईना, योग्य ते सूचना-फलक लावायला यांना काय धाड भरते? पण दहा खिडक्यांची वारी घडवल्याशिवाय लोकांची कामं करायचीच नाहीत हाच यांचा खाक्या! (रेशनिंग हापिसातपण ‘शासनाभिमुख एक खिडकी योजना’ या मोठ्या अक्षरातल्या फलकाखालीच पाच खिडक्या!)
‘तिकडे क्र. दोन’ शोधलं. तिथे तुम्ही बरोबर आणलेल्या वाहनाचा क्रमांक फक्‍त नोंदवायचा होता आणि त्याच वाहनावर टेस्ट द्यायची होती. तेवढं तरी नशीबच म्हणायचं.
ती नोंद करून पुन्हा तिकडच्या तिकडेहून इकडच्या तिकडे आले. मगाचचा शिंदे किंवा तावडे आता लोकांची ड्राईव्हिंग टेस्ट घेत होता. पण तिथे माझी वर्णी लागण्यासाठी आधी मला पवार-शोधमोहीम फत्ते करायची होती.
एका टेबलाभोवती बराच घोळका दिसला. सर्वांच्या हातात तसेच अर्ज, फोटो, शिकाऊ लायसन्स. मी तिथे गेले. टेबलपाशी बसलेल्या सायबाच्या गणवेषावरची ‘पवार’ नावाची पाटी क्षणभर दिसली आणि गर्दीत मी मुसंडी मारली.
आघाडीवर पोचल्यावर सायबांनी माझ्या हातातला अर्ज हिसकावून घेतला. नोंदी तपासल्या. अर्जावरची एक रिकामी जागा शोधून पेनानं एक वर्तुळ काढलं आणि मला तिथे सही करायला लावली. सहीची पडताळणी झाल्यावर त्यानं पुन्हा अर्ज हिसकावून घेतला. पुन्हा एक रिकामी जागा शोधून तिथे एकाखाली एक चार ओळींत काही अक्षरं ३-३च्या गटांत लिहीली आणि ‘गाडीचे पेपर्स पाहून या तारखा भरा’ असं फर्मान सोडलं.
मी ती अक्षरं वाचली. MV N, ZAP, TIK (किंवा TIA) आणि PLC - हे अक्षरगट वाचून मला काहीही बोध होईना. पण ‘गाडीचे पेपर्स’मुळे मी अंदाज बांधला की MV N म्हणजे ‘मोटर व्हे‌ईकल नंबर’ आणि PLC हे PLC नसून PUC असणार. विजयी मुद्रेनं मी माझ्या गाडीचा नंबर तिथे लिहीला. PUCची मुदतही लिहीली. पण मधल्या दोनांचं काय करायचं ते कळेना.
ZAPवर बोट ठेवून मठ्ठ चेहर्‍यानं ‘इथे काय लिहायचं?’ असं पवारला विचारलं.
"इन्श्युरन्स! इन्श्युरन्सची डेट टाका तिथे... मगाचपासून सांगतोय तुम्हाला गाडीचे पेपर्स काढा म्हणून..." तो खेकसला.
मी गार! Z-A-P म्हणजे गाडीच्या इन्श्युरन्सची शेवटची तारीख?? उद्या म्हणाल R-T-O म्हणजे कृषी-उत्पन्न बाजार समिती!
मी निमूटपणे ती तारीख तिथे लिहीली.
पुन्हा मठ्ठ चेहरा, TIKवर बोट आणि ‘इथे काय लिहायचं?’ हा प्रश्न.
आता तो केस उपटायच्याच बेताला आला होता... स्वतःचे!
"टी-ए-एक्स...ऽऽ! गाडीच्या संदर्भात ‘टी-ए-एक्स’वरून काय बोध होतो, मॅडमऽऽ?"
मी कुठलाही बोध करून घेणं कधीचंच थांबवलंय हे त्याला सांगावंसं वाटलं मला पण अश्या प्रश्नांची अशी चमकदार वगैरे उत्तरं द्यायची नसतात हे ‘फॉट्टी ईयर्सच्या एक्स्पिरियन्स’नंतर आपल्याला सगळ्यांनाच माहीत असतं.
मी गाडीची टॅक्सची नोंद तपासली. तिथे LTT लिहिलेलं होतं. मीही अर्जावर दिलं ठोकून L-T-T! (तो ‘लाईफटाईम टॅक्स’चा शॉर्टफॉर्म होता हे मला जरा वेळानं उमगलं. आता सायबानंच मठ्ठपणानं त्या LTTचा अर्थ मला विचारावा अशी माझी तीव्र इच्छा होत होती. पण तो योग आला नाही.)
त्यानं पुन्हा एकदा सगळा अर्ज तपासला. माझ्याकडे पाहीलं.
"१२२ नंबरचा नियम सांगा."
(अर्र तिच्या मारी! पुन्हा तेच!)
"मला नंबरप्रमाणे नियम माहीत नाहीत."
"मॅडम, रस्त्यात अ‍ॅक्सिडंट वगैरे झाला तर आम्हाला नियम लावावा लागतोय. नियम सांगा."
"मला नंबरप्रमाणे नियम माहीत नाहीत."
"उद्या १४ वर्षाचा मुलगा येऊन लायसन्स द्या म्हणाला तर द्यायचा का?" माझी शाळा घ्यायच्या सुरात त्यानं मला विचारलं.
"नाही"
"१६ वर्षाचा?"
"हो... बिनगियरचा..." माझा एक पॉईंट सर! (पु.ल., थँक यू!)
"मग गियरच्या गाडीचा कधी द्यायचा?"
"१८ पूर्ण झाल्यावर"
"हां! मग हाच १२२ नंबर! तुम्हाला माहीती असायला पायजे."
"साहेऽऽब, गेली २० वर्षं गाडी चालवतीये, आधीचा लायसन्स एक्स्पायर झाला म्हणून नवीन काढायला आलेय. नियम सगळे माहीत आहेत मला पण असे नंबरप्रमाणे नाही माहीती"
"तुम्ही २० वर्षं गाडी चालवताय हे मला कसं कळणार? मला नियम विचारायला नकोत??"
(पण नंबर कसले विचारतोस लेका, उद्या गाडी उजवीकडे वळवताना मी आधी उजवा हात नाचवणार की मागच्या गाडीवाल्याला थांबवून नियम-क्रमांक सांगणार? आं? - हे मी आपलं मनातल्या मनात.)
"विचारा ना मग. सांगते सगळे नियम. पण असे नंबरप्रमाणे नाही माहीत..." मी डावीकडच्या लेनमधलं माझं ड्रायव्हिंग शांतपणे पुढे चालू ठेवलं.
अखेर त्यानं सपशेल शरणागती पत्करली. क्रमांकाचं कलम वगळून त्यानं गाडी चालवतानाचे ४-५ नियम विचारले. मी ते सांगितले. म्हणजे हातांच्या सर्कशीच्या मदतीनं करून दाखवले. त्याचं समाधान झालं असावं. मग तिथेच थोड्याश्या रिकाम्या जागेत मी त्याला गाडी चालवून दाखवली. ते काम अक्षरशः अर्ध्या मिनिटात उरकलं. कागदी घोडे नाचवण्यातच सर्वांची ऊर्जा इतकी वाया चालली होती की प्रत्यक्ष गाडी चालवून दाखवण्याच्या सर्वात महत्त्वाच्या कलमात कुणालाच विशेष रस नव्हता.
"ठीक आहे. मानेसाहेबांची सही घ्या."
बोंबला! अजून ते मानेप्रकरण उरलेलंच होतं, नाही का!
पण माझ्या सुदैवानं तो साहेब लगेच अवतरला. त्याच्या नियोजित टेबल-खुर्चीसमोर किंचित झुकून तीन-तीनदा त्यानं नमस्कार वगैरे केला. माझ्या अर्जानं त्याची भौनी होणार होती. साडे-दहा ते साडेपाच अशी कामकाजाची वेळ असलेल्या आर.टी.ओ.त हे महाशय बारा वाजता अवतरले होते.
त्यानं अर्ज तपासला, सही केली आणि "तिकडे जाऊन यारटीओ साहेबांची सही घ्या" म्हणून हुकूम सोडला. हे ‘तिकडे’ म्हणजे तिसरंच कुठलंतरी होतं.
"नाव काय म्हणालात त्या साहेबांचं?" मी पृच्छा केली; मठ्ठपणेच! अश्या ठिकाणी दुसरा कुठलाही सूर अवैधच मानला जातो.
माने क्षणभर गोंधळातच पडला. पवारकडे वळून त्यानं विचारलं, "ए, आपल्या यारटीओसाहेबांचं नाव काये रे?"
म्हणजे यारटीओ हे नाव नव्हतं, वेगळंच काहीतरी होतं. हुद्दा असावा बहुतेक.
पवारलाही नाव ठाऊक नव्हतं. तो पण ब्लँक!!
"तिकडं जाऊन यारटीओ साहेब म्हणून विचारा. मोठे साहेब आहेत ते आमचे." असं म्हणून मानेंनी मला वाटेला लावलं.

आख्ख्या आर.टी.ओ.च्या प्रांगणात मी जाऊन धडकले नव्हते अशी एकच खिडकी आता शिल्लक राहीली होती. तिथेच आता हे यारटीओ प्रकरण सापडेल बहुधा म्हणून तिकडे मोर्चा वळवला. दारावर ‘साहाय्यक प्रादेशिक परिवहन अधिकारी’ अशी पाटी होती. जऽरा डोकं चालवल्यावर (अजूनही शाबूत होतं) त्याचं ‘ए.आर.टी.ओ.’ हे इंग्रजी संक्षिप्त रूप लक्षात आलं. त्याचं यारटीओशी साधर्म्य आहे हे ही लक्षात आलं. म्हणजे तो हुद्दाच होता.
आत केबिनमध्ये डोकावून पाहीलं तर आत कुणीच नव्हतं. मग तिथल्या रांगेत उभी राहीले. अचानक कुठूनतरी उगवलेल्या एका भलत्याच माणसानं माझ्या पुढच्या दहाजणांना डावलून अकराव्या सेकंदाला मलाच केबिनमधे बोलावलं. माझ्या हातातला अर्ज हिसकावून घेऊन पुन्हा एका कोपर्‍यात वर्तुळ काढून तिथे मला सही करायला लावली. टेबलच्या ड्रॉवरमधून त्या बेनामी यारटीओ-साहेबाचा शिक्का काढून अर्जावर धप्पाक्‌कन उमटवला. पैसे भरल्याच्या पावतीची एक प्रत माझ्या हवाली केली आणि चार-पाच दिवसांनी येऊन लायसन्स घेऊन जा म्हणून सांगितलं. मी मनातल्या मनात त्या अनुपस्थित, बेनामी यारटीओसाहेबाचे आभार मानले आणि तिथून सटकले.

----------

(n-m) मधे ४-५ मिळवून आलेल्या उत्तराच्या दिवशी उत्साहात आर.टी.ओ.च्या आधीच पाहून ठेवलेल्या, लायसन्स देऊ करणार्‍या खिडकीपाशी गेले. पावती आत सरकवली. ‘मॅडम, अजून झालेला नाई, २-३ दिवस लागतील’ या उत्तरासकट आतल्या सद्‌गृहस्थांनी ती मला परत केली.

n आणि m च्या नव्या किंमतींसकट आणि पुन्हा गणित करून मिळवलेल्या नव्या उत्साहासकट आठवडाभरानं पुन्हा त्या खिडकीपाशी गेले. पावती आत सरकवली. ‘मॅडम, अजून झालेला नाई. तुमच्या पावतीक्रमांक ९१०२ आहे. आज ८०००ची सिरीज चालू आहे. खूप रश आहे, हो! तुम्ही असं करा, मंगळवारी या.’ या हसतमुख उत्तरासकट पावती दुसर्‍यांदा माझ्याकडे परतली.

त्यानं सांगितलेल्या मंगळवारी गेले तर तिथे सगळा शुकशुकाट! चौकशीअंती तो सार्वजनिक सरकारी सुट्टीचा दिवस होता असं कळलं. कॅलेंडर न बघताच गेल्याबद्दल स्वतःलाच दूषणं देत मी परतले.

पुन्हा एक आठवड्यानंतर गेले. खिडकीसमोर रांग होती. माझ्या पुढच्या १०१२४ आणि ११००६ क्रमांकाच्या पावतीवाल्यांना त्यांचा लायसन्स मिळाला. ते पाहून मला ‘हुश्श!’ झालं. म्हटलं, चला, आज आता आपलं काम होईल. काहीश्या निवांतपणे मी पावती आत सरकवली. उत्सुकतेनं आतल्या टेबलावर डोकावून पहायला लागले. आत स्मार्ट-कार्डरूपी लायसन्सचे निरनिराळ्या आकाराचे किमान वीस ते पंचवीस गठ्ठे इतस्ततः पडलेले होते. आतल्या माणसानं सर्व गठ्ठे धुंडाळले. ९१०२ त्याला सापडेना. मी मनातल्या मनात दहा आकडे मोजायला सुरूवात केली. माझ्याकडे नुसता एक कटाक्ष टाकून तो आत कुठल्यातरी बंद दरवाज्यामागे लुप्त झाला.
काही मिनिटांत बाहेर येऊन त्यानं ‘मॅडम, तुमचा लायसन्स अजून तयार नाई, तुम्ही उद्या या’ असं जाहीर केलं मात्र, माझ्या सहनशक्‍तीनं अखेरचा श्वास घेतला.
"नाही, नाही, आज माझा लायसन्स मिळालाच पाहीजे. त्याशिवाय मी इथून हलणारच नाही." कपाळावर जास्तीतजास्त आठ्या घालून, आवाज चढवून, शक्य तेवढ्या तिरसट सुरात मी त्याला सुनावलं.
"तयार नाहीय मॅडम अजूनऽऽ"
"तयार कसा नाही? माझ्या पुढच्या दहा आणि अकराहजारवाल्यांचा तयार आहे आणि माझा कसा नाही? तुम्ही काय वाट्टेल ते करा. माझा लायसन्स आज मला मिळालाच पाहीजे. मी हलणारच नाही त्याशिवाय इथून..."
"मॅडम, ते शोधतायत तुमचा लायसन्स; तोपर्यंत खिडकीतून जरा बाजूला तरी सरका. म्हणजे आमचं काम होईल." माझ्या मागच्यानं लगेच एक आगाऊपणा केला.
मी त्याला मागे वळून ‘ए गपे, मॅडमच्या बच्च्या...’ असा नुसता एक लूक दिला !!
आता आतल्या एका वर्दीतल्या सब‍इनिसपेक्टरानं सूत्रं आपल्या ताब्यात घेतली. चेहरा जरा डेंजरच होता त्याचा.
"अजून सही झालेली नाई, सही झाल्याशिवाय कसा देणार लायसन्स तुम्हाला?" ठेवणीतल्या आवाजात त्यानं मला ऐकवलं.
"सही-बिही मला काही माहीत नाही. मला माझा लायसन्स हवा, बस्स! तुम्ही काय वाट्टेल ते करा..." मी आता पाचवा गियर टाकून उजव्या लेनमधून सुसाट सुटले होते.
"ठीक आहे, तिकडे जाऊन आमच्या साहेबांना भेटा" असं म्हणून त्यानं या प्रकरणातून एकदम लक्षच काढून घेतलं.
यावेळेला हे ‘तिकडे’ म्हणजे पुन्हा ते यारटीओ साहेबच हे मला पक्कं ठाऊक होतं. मला हेच हवं होतं.
मी तिकडे गेले. दुसर्‍या मिनिटाला केबिनबाहेरच्या रांगेची पर्वा न करता सरळ आत घुसले. सात्त्विक संतापभरल्या आवाजात साहेबांना माझं गार्‍हाणं ऐकवलं.
तिसर्‍या मिनिटाला साहेबांनी त्यांच्या दोन अशिश्टनची माझा लायसन्स शोधण्याच्या कामगिरीवर त्वरित नेमणूक केली. ‘सापडला नाही तर दुसरा बनवून द्या लगेच’ म्हणून फर्मानही सोडलं.
चौथ्या मिनिटाला त्यांपैकी एकाच्या हातात माझा लायसन्स असल्याचं माझ्या नजरेनं टिपलं...
आणि सहाव्या मिनिटाला ‘got it, at last' असा मेसेज मी माझ्या नवर्‍याला पाठवला !!

----------

नंतर जाणवलेल्या काही गोष्टी -

१. दारावरच्या ‘साहाय्यक प्रादेशिक परिवहन अधिकारी’ या पाटीखाली आता साहेबांच्या नावाची पाटी लटकत होती. त्यादिवशी मानेबुवांना साहेबांचं नाव विचारून मी निरुत्तर केलं होतं त्याचाच हा परिणाम असावा.
२. इतक्या कष्टांनी मिळवलेला लायसन्स आपण साहजिकच जपून ठेवणार. म्हणजेच तो हरवण्याची शक्यता कमी होणार आणि आर.टी.ओ.वरील अतिरिक्‍त कार्यभार कमी होणार हे जाणूनच या सगळ्या गोंधळाचं शिस्तबध्द आयोजन केलं जातं.
३. आर.टी.ओ.मधले धुरीण आधुनिक संगणकीय युगात लायसन्सला लायसन न म्हणता लायसन्सच म्हणतात.
४. संगणकांना तुफान वातानुकूलन गरजेचंच असतं हा समज सरकार-दफ्तरी तब्बल दोन-अडीच दशकांनंतरही अजून कायम आहे.
५. स्मार्टकार्डरूपी लायसन्सही तातडीनं तयार करता येऊ शकतो.
आणि शेवटचं सर्वात महत्त्वाचं निरीक्षण - स्वतंत्र भारतातील आधुनिक वगैरे नागरिकांना आपल्या हक्कांसाठी अजूनही लढावंच लागतं आणि ती लढाई लढता लढता ‘आपला लायसन्स एकदा हातात पडल्यावर शिकाऊ लायसन्सच्या परिक्षेतील कॉपी-प्रकरणाची योग्य जागी तक्रार करायचीच’ हे जे मी ठरवून ठेवलं होतं त्याची अंमलबजावणी करण्याचं मी साफ विसरून गेले होते.
त्या आर.टी.ओ.च्या नानाची... !!

पुस्तक परिचय : 'कथा अग्निशिखांच्या'

2011-01-30T20:36:00.000-08:00

लोकसत्ता-लोकरंग पुरवणीत प्रकाशित झालेला (रविवार, दि. ३० जानेवारी २०११) माझा पुस्तक-परिचयपर लेख.
मूळ लेख इथे किंवा इथे (स्क्रोल-डाऊन करून) वाचता येईल.

-----------------------------------------

सशक्त माहितीपट

स्वातंत्र्यसंग्रामाचे धगधगते कुंड. थोडीथोडकी नव्हे तर तब्बल दीडशे वर्षे त्यात लाखो-करोडो आयुष्यांची आहुती पडली. त्यातल्या स्त्रियांच्या बलिदानाला कायमच दुय्यम स्थान मिळाले. पण त्याकाळच्या स्त्री-स्वातंत्र्यसैनिकांनी कधीही याची तमा बाळगली नाही. कधी स्थानिक पातळीवर तर कधी राज्य किंवा राष्ट्रीय पातळीवर त्यांनी निष्ठेने आपली कर्तव्ये पार पाडली. स्वातंत्र्यलढ्यात खारीचा वाटा उचलला.
महात्मा गांधी, आगरकर, कर्वे, आंबेडकर यांसारख्या नेत्यांनी जी शिकवण दिली ती अंगिकारून आपापल्या परीने महान देशकार्य आणि समाजकार्य करणार्‍या अश्याच एकवीस अग्निशिखांचा परिचय लेखिका वीणा गवाणकर यांनी आपल्या ‘कथा अग्निशिखांच्या’ या पुस्तकात करून दिला आहे.
हे पुस्तक छोटेखानी दिसत असले तरी त्यामागे बरेच संशोधन दडले आहे हे वाचताना पदोपदी जाणवते. पुस्तक वाचताना एखादा सशक्‍त माहितीपट पाहत असल्यासारखे वाटते. प्रस्तावनेत नमूद केल्याप्रमाणे यांपैकी बहुतेक स्त्रियांचे कार्य लेखिकेने जवळून पाहिले आहे. त्यांच्याशी संवाद साधला आहे. त्यामुळे, लेखिकेच्याच शब्दांत सांगायचे झाले तर या लेखांनी एक मौखिक इतिहासाचीही छटा धारण केलेली आहे.

या कथांमधल्या सर्व स्त्रिया १९व्या आणि २०व्या शतकातील आहेत. त्यांतील अनेकजणी अस्सल मराठी मातीतल्या आहेत, तर अ‍ॅलीस अल्वारीस, मिठूबेन पेटीट, पेरीनबेन कॅप्टन, सफिया खान यांसारख्या पारसी, मुसलमान समाजातील देखील आहेत.
निवडणूक प्रचार, सभाबैठकांची व्यवस्था, पत्रके वाटणे, चिठ्ठ्या आणि इतर सामान संकेतस्थळांवर पोहोचवणे, सत्याग्रहींना मदत करणे, रोगराईच्या साथींत काँग्रेसचे स्वयंसेवक म्हणून काम पाहणे यांसारखी कामे त्यांनी आनंदाने केली. त्याबदल्यात अनेकदा घरांवरील जप्ती, तुरुंगवास, सश्रम कारावास यांना तोंड दिले.
स्वतः अंतर्बाह्य गांधीवादी असूनही तुरूंगातील स्त्री-सहकार्‍यांना कम्युनिझमचे धडे देणार्‍या डॉ. कमला अष्टपुत्रे; ४२.३४ मीटर्सवरून काँग्रेस रेडियो चालवणार्‍या डॉ. उषा मेहता; देशकार्यासाठी रस्त्यावरच उतरायला हवे असे नाही असे मानून सेवाग्राममधील कार्याला आयुष्य वाहिलेल्या महात्मा गांधींच्या सर्वात धाकट्या स्नुषा निर्मलाबेन; चिमूर-अष्टी खटल्यामुळे प्रकाशझोतात आलेल्या अनसूयाबाई काळे... एकेकीच्या झळाळलेल्या कर्तृत्वाची प्रचिती पुस्तकांतील पानापानावर मिळते.
परदेशातून आयात केलेल्या काचेच्या बांगड्या घालणे सोडून देणार्‍या ‘शापित स्वातंत्र्यसैनिका’ येसूवहिनी सावरकर, आजन्म सोने न वापरण्याचा सर्वांसमक्ष निर्धार करणार्‍या आणि तो आयुष्यभर पाळणार्‍या पद्मावती हरोलीकर, स्वतःच्या घरच्या हळदीकुंकवाच्या समारंभाला गावातील हरिजन स्त्रियांनाही आमंत्रित करणार्‍या जानकीबाई आपटे, चळवळीसाठी गावभर हिंडणे नवर्‍याला नापसंत आहे हे समजताच त्याचे दुसर्‍या मुलीशी लग्न लावून देऊन पूर्णवेळ चळवळीत उतरणार्‍या दगडाबाई धोपटेश्वरकर... छोट्याछोट्या गोष्टींमधून दिसणारी या सर्वांची तत्त्वांवरची निष्ठा, मनाचा निर्धार, त्याकाळच्या रुढी-परंपरांशी त्यांना करावा लागलेला संघर्ष नकळत आपल्याला नतमस्तक व्हायला लावतो.
यांतील अनेकींच्या मनात स्वातंत्र्योत्तर राजकारणपध्दतीबद्दल आणि राजकारण्यांबद्दल कडवटपणा आहे असे दिसून येते. स्वातंत्र्यलढ्यातील भारलेले दिवस, पूजनीय नेते, ठाम विचारसरणी, आदरणीय मूल्ये यांची स्वातंत्र्योत्तर काळातील वानवा त्यांना दुखावून जाते.

पुस्तकाच्या मुखपृष्ठावर आणि मलपृष्ठावर मिळून एकूण आठजणींची रेखाचित्रे आहेत. प्रस्तावनेतील उल्लेखावरून लक्षात येते की या आठजणींचीच छायाचित्रे लेखिकेकडे उपलब्ध होती. आजच्या पिढीला या सर्वजणींची नावे आणि त्या नावांमागचे चेहरे माहीत असण्याची शक्यता अगदीच कमी. काही मोजके अपवाद वगळले तर आपापल्या प्रदेशाबाहेर सगळ्याच तश्या अज्ञात राहिलेल्या. त्यामुळे पुस्तक वाचून संपवल्यावर वाचक नकळत त्या अज्ञात, रेखांकित चेहर्‍यांमागची ओळख पटवू पाहतो.
‘स्त्री-अभ्यासकां’साठी हे पुस्तक, यातील संदर्भ महत्त्वाचे ठरू शकतात. मात्र या पुस्तकात अनेक गंभीर मुद्रणदोष राहून गेले आहेत. उदा. ‘गोव्याची माहेरवाशीण’ऐवजी ‘गोठ्याची माहेरवाशीण’; ‘करेंगे या मरेंगे’च्या जागी ‘करेंगे तो मरेंगे’. तसेच, बहुतेक ठिकाणी अवतरणचिन्हे पूर्ण केली गेलेलीच नाहीत. अश्या चुका टाळल्या गेल्या असत्या तर बरे झाले असते असे राहून राहून वाटते.
ते काहीही असले तरी ‘... देशभक्ती ही वृत्ती आहे. मानसिक शक्‍ती आहे. ती देऊन देता येत नाही किंवा घेऊन टिकवताही येत नाही...’ हा संदेश देणारे हे पुस्तक स्वातंत्र्योत्तर काळात जन्मलेल्या प्रत्येकाने वाचायलाच हवे.

************

कथा अग्निशिखांच्या, रोहिणी गवाणकर.
श्रीविद्या प्रकाशन. पृष्ठे १८५. मूल्य २०० रुपये.

स्वप्न नावाचं आश्चर्य

2010-11-08T02:33:00.000-08:00

लग्नाचा एक मोठा हॉल, पाहुण्यांनी खचाखच भरलेला... एक मध्यमवयीन महिला प्रफुल्लित चेहर्‍यानं हॉलमधे प्रवेश करते. तिची एक अतिशय लाडकी गर्भरेशमी साडी तिने नेसलेली आहे; साडीला साजेसे दागिने घातलेले आहेत... तिकडे लांबवर, हॉलच्या अंतर्भागात वधू-वर लग्नविधींत मग्न आहेत. त्यामुळे तिला त्यांचे चेहरे दिसत नाहीत... मात्र पाहुण्यांच्या गर्दीत बहुतेक सगळे चेहरे तिच्या परिचयाचे आहेत. त्यामुळे बरेचजण तिच्याकडे पाहून हसत आहेत, हात हलवत आहेत, ओळख देत आहेत, काही आपणहून येऊन तिच्याशी जुजबी गप्पा मारत आहेत, काही जणांशी ती जाऊन बोलत आहे... असं करत करत ती हळूहळू लग्नविधींच्या जागेकडे सरकते... आता गर्दीत तिला तिच्या स्वतःच्याच घरची, सासरची वरिष्ठ मंडळी दिसायला लागली आहेत. पण त्यांना तिथे पाहून तिला मुळीच आश्चर्य वाटलेलं नाही किंवा हे सगळे असताना त्यांच्याबरोबर न येता आपण अशा एकट्याच का आलो इथे हा प्रश्नही पडलेला नाही... ती वधू-वरांजवळ पोहोचेपर्यंत तिथलं दृष्य मात्र आता अचानक बदललं आहे. आता तिथे ग्रुप-फोटो-सेशन सुरू झालं आहे. वधू-वरांचे चेहरे अजूनही तिला दिसलेले नाहीत. ते पाहण्याच्या आटोकाट प्रयत्नात असतानाच फोटोग्राफर तिला मागच्या ओळीत जाऊन उभं रहायला सांगतो... तिच्या घरचे सगळे फोटोसाठी तिच्या आजूबाजूला येऊन उभे राहिले आहेत. त्यांच्या आपापसांतल्या गप्पा ऐकून तिला अचानक अस्वस्थ वाटायला लागतं. या गप्पा, हे संवाद आपण याआधीच कुठेतरी ऐकलेले आहेत अशी शंका येते. नक्की काहीतरी गडबड आहे हे लक्षात येतं, पण म्हणजे नेमकं काय ते कळत नसतं... वधू-वरांचे चेहरे पाहणं तिला आता अत्यंत निकडीचं वाटायला लागतं. काय करावं हे न सुचून तिची स्वतःशीच चुळबूळ सुरू होते... इतक्यात तिच्या घरच्यांशी काहीतरी बोलायला म्हणून तिच्या पुढ्यातल्या सजवलेल्या खुर्च्यांवर बसलेले वधू-वर मागे वळून पाहतात. त्यातल्या वधूचा चेहरा अनोळखी आहे, मात्र वराचा चेहरा पाहून तिला जबरदस्त धक्का बसतो.

कारण, तो तिचा स्वतःचाच नवरा असतो!

मगापासून आपल्याला अस्वस्थ का वाटत होतं ते तिच्या लक्षात येतं... आपल्या घरच्यांचीही अशीच प्रतिक्रिया झाली आहे का ते पहायला ती त्यांच्याकडे वळते, तर ते आपांपसांत चेष्टा-मस्करी, हास्यविनोद करण्यात गुंतलेले आहेत. वराचा चेहरा पाहून त्यांच्यात काहीही फरक पडलेला दिसत नाही... आपल्या घश्याला कोरड पडत आहे की काय असं तिला वाटायला लागतं. तिला कळत नाही की हे असं का होत आहे, कुणी हा लग्नसमारंभ थांबवत का नाही, माझ्या मदतीला का येत नाही... तिला आता खूप म्हणजे खूपच अस्वस्थ, उदास, एकाकी वाटायला लागतं. पुढे होऊन सर्वांना थांबवावंसं वाटतं, पण तिचे पाय जागीच खिळून राहिलेत, जणू साखळदंडात तिला कुणीतरी जखडून ठेवलं आहे... तिचा चेहरा घामानं डबडबतो. हातातल्या रुमालानं ती घाम टिपायचा पुन्हा पुन्हा प्रयत्न करते, पण तिच्या कपाळावर घर्मबिंदू पुनःपुन्हा उमटतच राहतात.....

आता आठवलं की खूप गंमत वाटते पण काही वर्षांपूर्वी मला पडलेलं हे एक स्वप्न होतं.

स्वप्नातली मध्यमवयीन महिला म्हणजे मी स्वतःच होते. त्या स्वप्नातून (की झोपेतून?) मी जागी झाले तेव्हा रात्रीचा एक प्रहर उलटून गेला असावा. मला जाग आली होती ती त्या स्वप्नामुळे नाही, तर वीज गेल्यामुळे पंखा बंद पडून मला उकडायला लागल्याने. स्वप्नातले ते घर्मबिंदू खरोखरचेच माझ्या कपाळावर उमटले होते. मी गाढ झोपेत असल्याने त्यांची जाणीव मला आधी स्वप्नातच व्हावी हे सयुक्तिकच होतं. पण त्या घर्मबिंदूंच्या उगमाचं हे असं वेगळंच, विचित्र आणि 'मनी वसे ते...' या नियमाला धाब्यावर बसवणारं विनोदी कारण माझ्या स्वतःच्याच स्वप्नानं मला दाखवावं??

प्रत्यक्षात कधीही घडण्याची सुतराम शक्यता नसलेला असा हा सगळा प्लॉट उभा राहून, नेपथ्य-रंगभूषा-वेषभूषा सगळ्याची जय्यत तयारी करून, सर्व पात्रांकडून व्यवस्थित सराव करून घेऊन, वीज गेल्यानंतरच्या एक-दीड मिनिटांच्या अवधीत सगळा प्रवेश माझ्या डोक्यात सादर झाला. हे सगळं घडवून आणणार्‍या मानवी मेंदूला कुठल्या तोंडानं निद्रिस्त म्हणायचं, तुम्हीच सांगा! आपल्याला जेव्हा स्वप्नं पडतात तेव्हा शरीराने जरी आपण झोपलेलो असलो तरी आपला मेंदू आणि मन दोघंही टक्क जागे असतात आणि 'फुल्ल बिझी'ही असतात याचा हा एक सज्जड पुरावाच म्हटला पाहीजे.

उकाड्याशी, घामाशी संबंधित इतर अनेक गोष्टी होत्या, ज्या मला स्वप्नात दिसणं अगदी सहजशक्य होतं. जसं, भर उन्हात मी एखादा गड सर करते आहे किंवा एखादं वाळवंटातलं दृष्य. किंवा, अगदी कल्पनेच्या भरार्‍या मारायच्याच नसतील, तरी गेला बाजार स्वयंपाकघरात गॅसच्या शेगडीसमोर मी काम करत असतानाचं दृष्य.

बर्फाच्छादित शिखरांप्रमाणेच मला वालुकामय प्रदेशांचंही आकर्षण आहे. एखादं अस्सल, करकरीत, जिवंत वाळवंट प्रत्यक्ष पहायचा योग अजून आलेला नसला तरी भविष्यात कधी ना कधीतरी ते करायला मला नक्कीच आवडेल. मग असंच एखादं वाळवंट, 'मी' ऐवजी 'आम्ही!' म्हणणारं तिथलं ऊन आणि त्या वाळवंटातून वाट शोधत निघालेली एखादी मध्यमवयीन महिला, असं स्वप्न मला पडलं असतं तरी काही हरकत नव्हती.

तसंच, सूर्य डोक्यावर तळपत असतानाही बरोबरच्या इतर लोकांना मागे टाकून मी भराभर पावलं उचलत, होणार्‍या दमछाकीकडे दुर्लक्ष करत, एखादा अवघड गड चढत आहे हे दृष्य (किमान) स्वप्नात पहायला मला तरी खूपच आवडलं असतं.

तीच गत स्वयंपाकघरातल्या दृष्याची! आजवर मी तिथे जितका घाम गाळलाय तितका इतरत्र कुठेही गाळलेला नाही. पण कदाचित, जागेपणी जे करायचं तेच स्वप्नातही कशाला पहायचं, या विचाराने हे स्वयंपाकघरातल्या कामांचं आणि टळटळीत ऊन्हात वाळवंटात जाण्याची किंवा गड चढण्याची मी स्वप्नातसुध्दा कल्पना करू शकणार नाही, या समजुतीने बाकीची दोन्ही दृष्यं माझ्या स्वप्न-अजेंड्यातून बाद झाली आणि ध्यानीमनी नसणार्‍या अशा एका चौथ्याच गोष्टीचं मला स्वप्न पडलं. (बाकी, 'स्वप्नात' या शब्दाला विरुध्दार्थी शब्द म्हणून 'जागेपणी' हा शब्द त्यामानाने अगदीच गुळमुळीत वाटतो, पण तो वापरण्याशिवाय पर्याय नाही.)

तशी मला स्वप्नं पडतच नाहीत असं अजिबात नाही. पडतात, अगदी भरपूर पडतात! पण ती सगळी 'असा मी असामी'तल्या धोंडो भिकाजी जोशीप्रमाणे, गाडी चुकल्याची किंवा गणिताच्या पेपरला एकही गणित सुटत नसल्याची!

मैत्रिणीच्या मुलाच्या मुंजीला नेसायच्या ठरवलेल्या साडीवरचं, आदल्या दिवशीच इस्त्री करून ठेवलेलं, मॅचिंग ब्लाऊज घरभर शोधूनही सापडत नाही; घरी आलेल्या पाहुण्यांची जेवायची वेळ झालेली आहे आणि ताटाळ्यात मला एकच ताट दिसत आहे; घरी जायची घाई असताना रेल्वे-स्टेशनवरच्या जिन्याच्या पायऱ्या मी कितीतरी वेळ उतरत आहे, उतरत आहे, पण जिना संपतच नाही; असली एकंदर 'मेस' किंवा सावळ्या गोंधळाची स्वप्नं मला हमखास पडतात. अशा प्रसंगांमुळे आयुष्यात भयंकर काहीतरी उलथापालथ घडणार असते अशातला भाग नाही. पण स्वप्नात त्या त्या वेळी मी खूप अस्वस्थ, हरवल्यासारखी असते एवढं मात्र नक्की. आणि दरवेळेला अशी स्वप्नं पडायला वीज गेल्याचं किंवा उकाड्याचंच कारण नसतं.

अशा स्वप्नांचे अर्थ आणि त्यावरून त्या त्या व्यक्तिच्या स्वभावाचे, जडणघडणीचे अंदाज बांधणारं, मानवी मनाची गूढ रहस्ये उकलण्याचा प्रयत्न करणारं विपुल लेखन सिग्मंड फ्रॉईडसारख्या अनेक तत्त्ववेत्त्यांनी केलेलं आहे. पण त्या तपशीलात मला शिरायचं नाही. ते काम आपुले नोहे! (असल्या विषयावरची पुस्तकं मी चाळत आहे आणि त्यांत फक्त मला पडणार्‍या स्वप्नांचेच उल्लेख दिसत नाहीत, असं स्वप्नंही मला कधीतरी पडेल; मग कदाचित ते मला करावंसं वाटेल!) पण तरीही कधीकधी विचार केल्याशिवाय राहवत नाही.

स्वप्नात दिसलेलं ते लग्नाचं दृष्य आणि त्यावेळची माझी प्रत्यक्षातली स्थिती यात ढोबळमानानं फक्त दोनच साम्यं होती. पहिलं म्हणजे अस्वस्थता आणि दुसरं कशाचीतरी बिघडलेली लय. डोक्यावर सतत भिरभिर फिरणारा पंखा आणि माझी अस्वस्थता यांचं आपांपसांत नेहमीच व्यस्त प्रमाण असतं. वीज गेल्याने पंखा बंद पडला, माझी अस्वस्थता वाढायला लागली, हळूहळू झोपेची लय बिघडली आणि एका क्षणी मला जाग आली, इतकं साधं सरळ असायला हवं होतं सगळं! पण ती झोपेची बिघडलेली लय संसाराच्या बिघडलेल्या लयीत परिवर्तित झाली, शारीरिक अस्वस्थतेची जागा मानसिक अस्वस्थतेने घेतली आणि अगदी 'आपुले मरण पाहिले म्या डोळा'च्या ऐटीत(?) मला ते स्वप्न दिसलं.

आपल्याला पडलेली स्वप्नं अनेकदा दुसर्‍या दिवशी आपल्याला आठवतही नाहीत. काही थोड्या वेळापुरती लक्षात राहतात आणि नंतर ती आपण विसरून जातो. हे विशिष्ट स्वप्न मात्र मी अजून विसरलेले नाही. अधूनमधून ते मला आठवत राहतं. सगळं दृष्य जसंच्या तसं डोळ्यांसमोर उभं राहतं. फार खोलात शिरून त्याची कारणमीमांसा करण्याच्या फंदात मी फारशी पडत नाही. त्याची मला गरजही वाटत नाही. पण असं स्वप्न मुळात आपल्याला दिसावंच का याचं स्वतःशीच नवल मात्र करत राहते!

--------------------------

बर्‍याच कालावधीनंतर नुकतंच हे स्वप्न मला परत आठवलं होतं. तो दिवस वटपौर्णिमेचा होता हे मला नंतर कळलं. कळल्यावर आधी हसूच आलं. त्या दिवसाशी निगडित असलेला धार्मिक अर्थ, सुवासिनींसाठी सांगितलं गेलेलं त्याचं महत्त्व, यातल्या कशावर माझा स्वतःचा फारसा विश्वास नसतानाही घडलेल्या या योगायोगाला तरी काय म्हणावं!

सिग्मंड फ्रॉईड प्रभृतिंसारख्यांकडे आहे याचं उत्तर??

--------------------------------------------------------------------------

(मनोगत डॉट कॉमच्या २०१०-दिवाळी अंकात प्रकाशित झालेला लेख.)

सरणार कधी...

2010-11-05T00:24:00.000-07:00

सताड उघडी रात्र, चार भिंतींच्या कोंदणात न मावणारी...! आसपास जाग असूनही भेडसावणारी, रस्त्यांवर दिवे चालू असूनही काळोखी भासणारी!
सारिका शून्य नजरेनं पाहत होती.
खुल्या आकाशाखाली अशा कित्येक रात्री तिनं पूर्वीही काढल्या होत्या - एखाद्या गडाच्या माचीवर, डोंगरातल्या, कडेकपार्‍यांतल्या गुहेत किंवा बालेकिल्ल्याच्या उरल्यासुरल्या अवशेषांच्या संगतीत. आत्ता अवतीभवती होते शेजारपाजारी, तर तेव्हा बरोबरचे सवंगडी, उत्साही सखे-सोबती आणि सुनयना!
रात्रीच्या शांततेत सर्वांचं कुजबुजत, दबक्या आवाजात बोलणं दोन्हीकडे सारखंच. होता फक्त एकच फरक... मनाला झोके घ्यायला बोलावणारा तेव्हाचा स्वच्छंदीपणा आणि त्याच मनाला बधीर करून सोडणारी आत्ताची ही अनिश्चितता!
खरंतर मेंदूनं भराभर विचार करायला हवा होता. भावनेच्या आहारी जाणार्‍या मनाला ताळ्यावर आणायला हवं होतं. पण यातलं काहीही होत नव्हतं. सारिका नुसती शून्य नजरेनं पहात होती.
डोक्यावरती होतं तेच ते काळं आकाश. वर्षानुवर्षांच्या परिचयाचं. नेहमीसारखंच चांदण्यांचं प्रदर्शन मांडून बसलेलं. पण खाली काय चाललंय हे त्याच्या गावीही नव्हतं. आणि पायाखाली... त्याक्षणी जमीन होती. पण पुढच्या क्षणी असेल की नाही ते सांगता येत नव्हतं.
त्या विचारानं सारिकाच्या अंगावर सरसरून काटा आला.
या पायाखालच्या जमिनीवर किती विसंबून असतो आपण. किती गृहीत धरतो आपण तिला. लहान मूल तिच्या आधारानंच पहिलं पाऊल टाकतं, चालायला शिकतं, दुडदुडतं, बागडतं, धावतं. कधी अडखळून पडलं, तर सावरायला आई-वडील धावतात. पण त्याआधी हीच पायाखालची जमीन त्याला आधार देते, तोलून धरते. तिच्याच आश्वासक साथीनं माणूस मोठा होतो. स्वावलंबी होतो. आपल्या पायांवर उभा राहतो. दमल्या-थकल्यावर पाठ टेकायला, घटकाभर विसावायला हीच जमीन त्याला हवी असते.
... आणि याच पायाखालच्या ‘आपल्या’ वाटणार्‍या जमिनीनं कालपासून हजारो लोकांना वार्‍यावर सोडून दिलंय आणि आता आपली साथसोबतही करणार नाही म्हणतेय ती!
आता पुढे काय? ही रात्र काळरात्र ठरणार की उद्या सकाळचा सोनेरी सूर्योदय दाखवणार? कोण देणार होतं या प्रश्नाचं उत्तर?
दिङ‌्मूढ व्हायला झालं होतं. संकट कोसळलंय म्हणावं तर, नाही. पण उत्पात दारात उभा होता! सर्वकाही सुरळीत आहे म्हणावं, तरीही नाही. कारण उद्याची भ्रांत होती! काय करायचं असतं, कसं बाहेर पडायचं असतं या परिस्थितीतून? उद्याची भ्रांत पाचवीला पुजलेले काय करतात अशा वेळेला? आता आपण त्यांच्याकडून हे धडे घ्यायचे की काय! पण धडेही तेव्हा घेऊ, जेव्हा उद्याचा दिवस उजाडेल आणि तो बघायला आपण जिवंत असू...
काहीच सुचत नव्हतं. जे होईल ते पाहत रहायचं, अशी स्वतःचीच समजूत काढावीशी वाटत होती. पण ते होत नव्हतं. काही म्हणता काहीच सुचत नव्हतं.

खांद्यावर झोपलेल्या सईनं थोडी चुळबूळ केली. तिच्या हाता-गालांवर बसलेल्या एकदोन डासांना सारिकानं हाकललं. हातातल्या रुमालानं तिला थोडा वारा घातल्यासारखं केलं. रोजच्यासारखं संध्याकाळी बागेत खेळून झाल्यावरही आईनं रात्री पुन्हा तिला खाली आणलं म्हटल्यावर तिला तर ती पर्वणीच होती. जोडीला तिची रोजची मित्रमंडळीही होतीच. त्यांच्याबरोबर गेला तास-दीडतास खेळून ती इतकी दमली होती की, एका क्षणी येऊन सारिकाच्या कडेवर झोपी गेली होती. आजच का, कसं, मग रोज का नाही, इतके सगळे विचार त्या लहानग्यांच्या मनाला शिवलेही नसतील खेळताना...
डास पुन्हापुन्हा त्रास देत होते. सारिका रुमालानं पुनःपुन्हा ते हाकलत होती. सईच्या वजनानं हाता-खांद्याला रगही लागली होती. असं अजून किती वेळ उभं रहावं लागणार होतं, कोण जाणे! अचानक काहीतरी सुचून तिनं आजूबाजूला पाहिलं. नीरजसाठी तिची नजर भिरभिरायला लागली. एका बाकावर तो बसलेला तिला दिसला. हातातली प्लॅस्टिकची पिशवी त्यानं आपल्या छातीशी कवटाळून धरली होती. डोक्यात कसलेतरी विचार पिंगा घालत असणार. त्याच्या चेहर्‍यावर ते स्पष्ट दिसत होतं. कसला विचार करत असेल नीरज आत्ता? या अचानक उद्भवलेल्या प्रसंगाचा की... संध्याकाळचा? संध्याकाळची आठवण येताच नीरजच्या दिशेला उचललेलं पाऊल सारिकानं परत मागे घेतलं. संध्याकाळचं त्याचं ते वाक्य... जिव्हारी झोंबलेलं... तोल जाताजाता तिनं मनावर ठेवलेला ताबा... सईसमोर वादावादी नको, म्हणून धरलेला अबोला... त्या सगळ्यावर विचार करायला सवड मिळाल्यासारखंच झालं तिला.
पुन्हा एक डास चावला आणि सईनं आपला पाय झोपेतच जोरात झटकला. मग मात्र सारिकाला राहवेना. तिनं सईचं डोकं डाव्या खांद्यावरून उजव्या खांद्यावर घेतलं आणि ती नीरजच्या समोर जाऊन उभी राहिली.

"नीरज..." नाईलाज झाला म्हणूनच, नाहीतर नीरजशी बोलायची तिची मुळीच इच्छा नव्हती.
"हं?" नीरजनं मान उंचावून तिच्याकडे बघितलं.
"खूप डास आहेत, सई झोपत नाहीये शांतपणे..." आवाजात शक्य तितका कोरडेपणा आणत ती म्हणाली.
"मग?"
"गाडी इकडे घेऊन ये. गाडीत ठेवते तिला."
नीरज काही न बोलता उठला आणि पार्किंगलॉटमधल्या त्यांच्या गाडीच्या दिशेनं चालायला लागला.
जवळच उभ्या असलेल्या जमदाडेनं ताबडतोब त्याची बाकावरची जागा पटकावली. जणू तो त्यासाठीच वाट पाहत असावा. बाकावर टेकता टेकता त्यानं सारिकाकडे एक नजर टाकली. पण ते सहज घडलेलं नव्हतं. मुद्दामहून रोखून रुतवलेला दृष्टिक्षेप होता तो... नेहमीसारखाच!
नीरजच्या दिशेनं पाहत असल्याचा बहाणा करून सारिकानं त्याच्याकडे पाठ फिरवली. पण त्याला तेही चालण्यासारखं होतं. तसंही पुढे ओढणी, कडेवर झोपलेली मुलगी, तिला पेलण्यासाठी एकावर एक आडवे ठेवलेले दोन्ही हात... काही वावच नव्हता कशाला. मागून कसा नजरेला कुठलाही अडसर नव्हता. त्यातून हिचा फिक्या रंगाचा ड्रेस! केस पण वर बांधलेले. उंच, बारीक मान माझ्यासारख्यांना बोलावणार नाय तर काय!
आपल्याला जमदाडे मागूनही न्याहाळतो आहे, हे सारिकाला कळत होतं. पण तिनं त्याच्या त्या लगट करणार्‍या नजरेचा सराव करून घ्यायला कधीचीच सुरूवात केलेली होती. दिवसभरात जिन्यात, लिफ्टमध्ये, पार्किंगमध्ये कधी ना कधी, कुठे ना कुठेतरी तो समोर यायचाच. कायम त्याला टाळणं शक्यच नव्हतं.
खरंतर जमदाडे हा मनुष्य त्याला एकेरी संबोधण्याच्या वयाचा नव्हता. चांगला तीन पोरींचा बाप होता. त्याच्याशी सारिकाचा कधी संबंधही आला नसता कदाचित. पण एकदा सई बागेत खेळताना पाय घसरून पडली. सारिका तिथेच आसपास कुणाशीतरी बोलत उभी होती. तिनं जाऊन सईला उचलायच्या आतच कुठून कोण जाणे आधी हा जमदाडेच तिच्याजवळ पोहोचला. त्यानं तिला उचलून घेतलं, स्वतःच्या रुमालानं तिच्या हातापायाला लागलेली माती पुसली. तिला सारिकाकडे परत देत असताना त्यानं अगदी हेतूपूर्वक सारिकाच्या हाताला स्पर्श केला. आभाराचे दोन शब्द कसेबसे पुटपुटत ती तिथून सटकली. पण त्या दोन-तीन मिनिटांच्या भांडवलावर त्यानंतर तो दरवेळी येताजाता हसायचा, तिच्याशी काहीतरी बोलायचा, सईचा गालगुच्चा घ्यायचा आणि दरवेळची त्याची ती नजर...!
स्वतःच्या मुलींकडेतरी हा जन्मदात्याच्या नजरेनं पाहत असेल का?- सारिकाच्या मनात आलं. तिनं उगीचच एकदा डाव्या खांद्यावरची ओढणी सारखी केली. जमदाडेची एकाग्रता भंगली. तिच्या मानेवर रेंगाळलेली त्याची नजर खाली घसरली... आजकाल ही छोट्या, टाईट कुडत्यांची फॅशन बरी आलीय... एक से एक विमानतळ दिसतात सगळे! आपलं घरातलं विमानतळ मात्र असल्या कपड्यात अजूनच बेढब दिसेल... कुणालाही लँड व्हावंसं वाटणार नाही तिथे...जमदाडे स्वतःशीच हसला. आयला तिच्या...! मुलगा तर दिलाच नाही, वर तीन-तीन पोरी काढून नुसती फुगत गेली... नवर्‍याचा काही विचार?? आता बसलेली असते शिर्डी अन्‌ शेगाव करत! पण आता काय उपयोग? ही असली मान, असा चेहरा एकदाही आपल्या हातात आला नाही तो नाहीच! त्यानं नकळत स्वतःशीच मानही झटकली.
पाठीवरच्या जमदाडेच्या नजरेशी झुंजताना एकीकडे सारिका नीरजकडे पाहत होती. भांडण झालेलं असलं तरी स्वतःच्या नवर्‍याकडे एकटक बघायला कुणाची चोरी नव्हती.

त्यांचा पहिल्या मजल्यावरचा फ्लॅट आणि त्यामुळे त्यांची गाडीही जिथे होती ती सोसायटीची ‘ए’ विंग रस्त्याला लागून होती. तिच्या मागे ‘बी’ आणि ‘सी’, अशा आठ-आठ मजली तीन इमारती एका ओळीत उभ्या होत्या. सारिका आणि सोसायटीतले इतर लोक आत्ता जिथे उभे होते, ती बाग आवारातल्या मागच्या भागात होती. बागेच्या एका कोपर्‍यात दोन जुनी भलीथोरली वडाची झाडं होती. त्यांच्या पारावर संध्याकाळच्या वेळी म्हातार्‍या मंडळींचा अड्डा जमे. काही लोकांना ती झाडं तोडून तिथे पोहण्याचा अद्ययावत तलाव बनवून घ्यायचा होता. जमदाडे त्यात आघाडीवर होता. त्याच्या सातव्या मजल्यावरच्या घराच्या बाल्कनीतून ती जागा अगदी व्यवस्थित दिसायची हेच कारण असावं त्यामागे. त्यावरून सोसायटीतल्या काही बायका जमदाडेला आपापसांत फिदीफिदी हसल्याही होत्या.

‘सी’ विंग ओलांडून नीरज आता ‘बी’ विंगजवळ पोचला होता. ‘बी’ विंगला लागूनच वॉचमनची केबिन होती. तिथून त्याला तीनही इमारतींवर लक्ष ठेवणं सोपं जात असावं. केबिनसमोरून जाताना नीरज क्षणभर तिथे थबकला. वॉचमन त्याच्याशी काहीतरी बोलला बहुतेक किंवा नीरजनंच त्याला गाडीच्या पुढ्यातल्या मोटरसायकली वगैरे काढायला सांगितलं असावं..
उत्तर प्रदेशातल्या कुठल्यातरी दुर्गम खेड्यातून आलेला वॉचमन... कालच्या उत्पाताच्या बातम्या अजून त्याच्या घरच्यांपर्यंत पोचल्याही नसतील कदाचित... त्यांना पत्ता तरी असेल का, आत्ता त्यांचा मुलगा, भाऊ किंवा नवरा कुठल्या परिस्थितीत आहे ते... ते आता कदाचित त्याला पुन्हा कधीच पाहू, भेटू शकणार नाहीत...
पण काय फरक पडतो? आपल्या घरचे तर कालपासून सगळं पाहतच असतील टी.व्ही.वर, पण ते तरी कुठे खात्री देऊ शकतात की उद्या आपण जिवंत असू की...
सारिकाचं मन विचार करत भरकटत होतं. अचानक तिला काहीतरी जाणवलं. एक निराळीच विचित्र भावना डोक्यात वळवळायला लागली. काय होतं? काय झालं होतं? काय होणार होतं? पुढे होऊन जे थांबवणं गरजेचं होतं... काय? काय??
ती अजूनही नीरज गेला त्या दिशेलाच पाहत होती. क्षणार्धात तिचा चेहरा झरझर बदलला.
नीरज! नीरज!!
तो तिला आता दिसत नव्हता. पार्किंग लॉटमध्ये पोचला असावा कदाचित. बहुधा गाडीत बसून त्यानं ती सुरूही केली होती. कारण तिकडून दिव्यांचा मोठा झोत येताना दिसत होता. पण गाडी बाहेर काढायला त्याला किमान अर्धं मिनिटतरी लागणार होतं. तेवढ्या वेळातच तीनही इमारतींचा डोलारा जमीनदोस्त झाला तर... ज्याच्या भीतीपोटी गेले दोन तास आपण इथे असे उभ्याउभ्या घालवले? त्या पंचवीस-तीस सेकंदांच्या अवधीतच धरणीमातेला तिच्या पोटातली खदखद असह्य झाली तर..........?
दोन तासांपूर्वीच्या त्या घबराटीनं पुन्हा एकदा सारिकाचा ताबा घेतला...
एखादा गौप्यस्फोट करावा, अशाप्रकारे वर्देकाकूंनी येऊन ती बातमी सांगितली. सारिकाच्या डोक्यात तेव्हा संध्याकाळचेच विचार चालू होते. त्यामुळे आधी त्याकडे तिचं तसं दुर्लक्षच झालं होतं थोडं. पण हळूहळू बाहेर जिन्यात, पार्किंगमध्ये, सोसायटीच्या आवारात लोक गटागटानं जमायला लागले, गडबड वाढली आणि पुढ्यात काय वाढून ठेवलंय त्याची तिला प्रथम जाणीव झाली होती. त्यापुढच्या दहा-पंधरा मिनिटांत काय केलं, कसं केलं, ते काहीही कळलं नव्हतं. दुसरंच कुणीतरी तिच्याकडून ते करवून घेतलं होतं जणू.
मनाला एकच गोष्ट आता माहीत होती- कसंही करून पहाटे चार वाजेपर्यंत वेळ काढायचा आहे.
पण तोपर्यंत त्रास देणार होती एकच जाणीव - भीतीची!
भीती पडझडीची, दुखापतीची!
भीती जिवाची!
ते सगळं आठवलं आणि काही न सुचून सारिकानं नीरज गेला त्या दिशेला तरातरा चालायला सुरूवात केली. पण दहा-पाच पावलं जाईपर्यंतच ‘बी’ विंगला पूर्ण वळसा घालून गाडी घेऊन येणारा नीरज तिला दिसला आणि ती जागच्या जागीच खिळली. काही सेकंदांच्या डोक्यातल्या विचारांच्या थैमानानं तिला एकदम गळून गेल्यासारखंच झालं. नको त्या वेळेला त्याला गाडी काढायला पाठवलं, हा तिचा वेडेपणा होता की तो नजरेआड झाल्यावर तिची जी घालमेल झाली तो? संध्याकाळी तिच्या डोक्यात तिडीक गेली होती ती त्याच्यामुळेच; त्यापायी तिनं अबोला धरला होता तो त्याच्याशीच! ती जाऊन बोलली नसती तर रात्रभर तोही कदाचित बोलायला आला नसता. संध्याकाळच्या त्याच्या त्या वाक्यातून तेच तर दिसलं!
पण मागचापुढचा विचार न करता असं बोलूच कसं शकला तो? तो जे बोलून गेला होता ते त्राग्यापायी होतं की खरंच? त्याला त्यातनं गर्भित इशारा द्यायचा होता की केवळ मनावरचा ताबा सुटला एवढंच कारण होतं? आणि संध्याकाळी डोक्यात संतापाचा आगडोंब उसळल्यावर आत्ता तिचं त्याच्यासाठी कासावीस होणं तरी कुठल्या तर्काला धरून होतं?
पण घटनाच अशा घडत होत्या की, तर्काची सगळी गणितं कोलमडून पडावीत. सैरभैर व्हायला झालं होतं. काही कळेनासंच झालं होतं. गेले दोन तास काय चालू होतं; संध्याकाळपासून काय चालू होतं आणि सुनयनाची परत भेट झाल्यापासून गेले काही दिवस काय चालू होतं... काही म्हणता काहीच कळेनासं झालं होतं!

सुनयना. दहावीच्या परिक्षेनंतर एका ट्रेकला सारिकाची तिच्याशी भेट झालेली...
सारिका त्या ट्रेकला सहज गंमत म्हणून गेली होती. तशी तिला भटकंतीची आवड होती, पण ध्यास कधीच नव्हता. सुनयना तिच्यापेक्षा दोन-तीन वर्षांनी मोठी पण ट्रेकिंगमध्ये तोपर्यंत चांगलीच मुरलेली. ओळख झाली आणि मनमुराद भटकंतीच्या समान धाग्यानं दोघींना बांधून टाकलं. पुढची पाच-सहा वर्षं सारिका तिच्या संगतीनं निरनिराळ्या ग्रूप्सबरोबर भरपूर फिरली. नंतर गिर्यारोहणाच्या पुढच्या प्रशिक्षणासाठी सुनयना मनालीला निघून गेली आणि सारिकाशी असलेला तिचा संपर्क हळूहळू कमी होत गेला. उच्चशिक्षण, लग्न, संसार, मुलंबाळं हे सारं बाजूला सारून सुनयनानं गिर्यारोहण हेच आपलं ध्येय ठरवून टाकलं होतं. ते एकच वेड तिच्या डोक्यात भिनलं होतं. जन्मजात कौशल्याला झुकतं माप देत तिनं त्यातच प्रावीण्य मिळवायचं ठरवलं होतं. तिनंच सारिकाला ट्रेकिंगची गोडी लावली आणि विस्मृतिच्या झिरझिरीत पडद्याआड अलगदपणे जाऊन बसलेल्या त्या सगळ्या आठवणींना तिनंच पुन्हा बाहेर काढलं.
अनेक वर्षांनंतर अचानक तिची पुन्हा भेट झाली म्हटल्यावर खरंतर सारिकाला आनंद व्हायला हवा होता. प्रथम तो झालाही होता. मात्र तिच्याशी बोलल्यापासून, तिच्या प्रशिक्षणादरम्यानच्या रसभरित कहाण्या ऐकल्यापासून सारिका काहीशी अस्वस्थ झाली. फावल्या वेळेत तिच्या डोक्यात कसकसले विचार यायला लागले... आपलं नीरजशी लग्न ठरलं, तेव्हा तिकडे सुनयना हिमालयातल्या गिर्यारोहणाच्या नवीन जगाशी ओळख करून घेत होती... स्वयंपाकाची काहीही सवय नसताना आपण ओट्याशी झुंजत होतो, तेव्हा ती तिकडे प्रशिक्षणात मग्न होती... सईच्या वेळेला आपण नोकरी सोडायचा निर्णय घेतला, तेव्हा ती हिमालयातलं कुठलंतरी शिखर पादाक्रांत करत होती... आपण आपले छंद जोपासायचं विसरूनही गेलो आणि तिच्या पाठीवर शाबासकीची थाप पडत होती... मनात नकळत तुलना व्हायला लागली.. सारखं वाटायला लागलं की हातातून काहीतरी सुटतंय, ते एकदा गेलं की परत येणार नाहीये, त्याला थांबवायला हवंय. काय ते कळत नव्हतं. पण त्या विचारानं आतून हळूहळू ढवळून निघायला होत होतं. त्या मंथनातून कुठलं नवनीत अवतरणार होतं देवाला ठाऊक! त्या नवनीताला तरी अवतरण्यासाठी आता पुरेशी संधी मिळणार होती की नाही कोण जाणे!
आता फक्त उद्याचा दिवस उजाडायला हवा होता. मग त्या सगळ्याबद्दल विचार करायला भरपूर वेळ होता. पण तेच होईल की नाही हे माहीत नव्हतं!
आता फक्त आला क्षण ढकलायचा होता. तो एक क्षणच शाश्वत होता. त्या एका क्षणी तिला, नीरजला, सईला, वॉचमनला, त्या जमदाडेला, वर्दे काका-काकूंना, आजपर्यंत ज्यांतले अनेक चेहरे तिनं पाहिलेही नव्हते, अशा सोसायटीतल्या इतर लोकांना, आसपासच्या सोसायट्यांमधल्या अनेकांना... जिवंत रहायचं होतं!
उभ्याउभ्या पाय दुखायला लागले, तर त्या एका क्षणात ती बसायला जागा शोधणार होती, गवतात काही किडा-मुंगी चावली तर कळवळणार होती, रात्र जशी वाढत जाईल तशी डोळ्यांवरची झोप परतवणार होती, मधूनच डोकावणार्‍या तहानभुकेच्या जाणिवेला बाजूला सारणार होती, काहीच न करता नुसती उभी राहून कंटाळणार होती, जांभया देणार होती, आसपासच्या लोकांचं निरीक्षण करत त्या कंटाळ्यावर विरंगुळाही शोधणार होती आणि...
पहाटेचे चार वाजायची वाट बघणार होती!

कंपाउंडच्या भिंतीलगत एका दिव्याखाली नीरजनं गाडी उभी केली. गाडीचं मागचं दार उघडून सीटवर ठेवलेली पिशवी त्यानं उचलली. सीट सईला झोपवण्यासाठी मोकळी केली.
पारावर टेकलेल्या वर्देकाकू मघापासून हे सगळं पाहत होत्या. त्या तिथून उठल्या आणि त्यांच्या दिशेनं यायला लागल्या. ते पाहताच नीरज सारिकाशी काहीही न बोलता तिथे वर्देकाकांच्या शेजारी जाऊन बसला. वर्देकाका त्याच्याकडे पाहून पुसटसं हसले. त्यानंही त्यांच्याकडे पाहून हसल्यासारखं केलं. त्याच्या हातातल्या पिशवीत काय आहे त्याची काकांना चौकशी करावीशी वाटली. पण त्यांनी तो विचार सोडून दिला. हातांची बोटं एकमेकांत गुंफून, डोळे अर्धवट मिटून, डाव्या पावलावर तिरकं ठेवलेलं उजवं पाऊल संथ लयीत हलवत ते बसून राहिले. त्यांच्या पायाखालची एक-दोन वाळकी पानं त्यांच्या चपलेला घासत त्याच लयीत आवाज करत राहिली. पण त्यांना ती बाजूला सारावीशी वाटली नाहीत. कुणीतरी पानमसाला तोंडात भरून, त्याची रिकामी पुडी दोन्ही हातांच्या तळव्यांत चुरगाळल्याचा आवाज मध्येच त्या पानाच्या आवाजात मिसळला.
कॉलेजवयीन पाच-सहा मुलं पाण्याच्या टाकीवर चढून कोंडाळं करून बसली होती. त्यांच्या कुजबुजण्याचा, मधूनच दबक्या हसण्याचा आवाज येत होता. त्यातलंच कुणीतरी हातातल्या बॉलपेनाशी चाळा करत होतं त्याचा किटीक-किटीक आवाज वेगळा कळत होता. एका बाकावर ‘सी’विंगमधल्या तिघीजणी बसलेल्या होत्या. त्या सतत एकत्रच दिसायच्या. बघावं तेव्हा बडबड करत असायच्या. हळू आवाजात का होईना पण आत्ताही त्यांचं तेच चालू होतं. वॉचमनचा छोटा रेडिओ बारीक आवाजात सुरू होता. तीनचार गाणी, जाहिराती, मध्येच थोडक्यात बातम्यांसारखं काहीतरी असं त्या दिशेनं ऐकू येत होतं...... परिसरावर नाही म्हटलं तरी एक स्तब्धतेचं पांघरूण पसरलं होतं. पण कुठल्या क्षणी ते भिरकावून द्यावं लागेल, पृथ्वीच्या पोटातली खदखद कुठल्या क्षणी खडबडून जागं करेल, हाहाःकाराचा गजर कधी कानात ठणाणा करेल, ते कुणीच सांगू शकत नव्हतं.

इकडे सारिकानं सईला अलगद मागच्या सीटवर झोपवलं आणि गाडीचं मागचं दार नुसतं ढकलून ठेवलं. वर्देकाकू तोपर्यंत तिथे पोचल्याच.
"मला वाटलं कुठे निघालात की काय!"
"नाही हो काकू. कुठे जाणार आपलं घर सोडून? सईला डास चावत होते म्हणून..."
"बरंय गं, तुमच्याकडे गाडी आहे."
"काकू, तुम्ही पण बसता का आत? इतका वेळ इथे तिथे ताटकळून कंबर-पाठ अवघडली असेल."
सारिकानं हे अगदी मनापासून विचारलं होतं, पण वर्देकाकू त्याला नकार देणार हे तिला पक्कं माहीत होतं. गाडीत बसून राहायचं तर बाहेर काय चाललंय, कोण काय बोलतंय यांतलं काहीही त्यांना कळलं नसतं. एकवेळ काकू अन्न-पाण्याविना दिवसभर राहिल्या असत्या, पण सोसायटीतल्या बारीकसारीक घडामोडी कळल्या नसत्या तर त्यांचा प्राण तडफडला असता. कुठल्या प्रसंगी कोण काय बोललं, त्यावर कुणी काय प्रतिक्रिया दिली, कुणी चेष्टा केली, टोमणे कुणी मारले, कुणाला त्याचा राग आला हे सगळं जाणून घेण्याची काकूंना अतोनात हौस होती. मुळात त्यांचा स्वभावच असा होता की दोन्ही मुलींची लग्नं झाल्यानंतरचं आलेलं रिकामपण घालवायला त्या हे करायच्या कोण जाणे?
"अगं, असू दे. आहे आम्हांला सवय. बसमधून उभं राहूनच प्रवास केला इतकी वर्षं. ऑफिसमधे दिवसभर बैठं काम. संध्याकाळी परतलं की, उभ्यानं स्वयंपाक. तेव्हा कधी अवघडली नाही पाठ-कंबर; ती आता कशानं अवघडणार आहे?"
"काकू, पण आता तुम्ही रिटायर झालात. तेव्हाची गोष्ट वेगळी होती."
"हो गं. तेव्हाची गोष्ट वेगळीच होती.", काकूंचा स्वर अचानक बदलला, "...मुलींची लग्नं करायची आणि स्वतःचं घर घ्यायचं, एवढंच होतं डोक्यात. कधीच इतर कुठलीही छानछोकी केली नाही की कुठे हिंडण्या-फिरण्यावर फारसा खर्च केला नाही. पण तीन खोल्यांचंच घर घ्यायला जमलं शेवटी. गाडी तर आवाक्याबाहेरचीच राहिली."
"जाऊ द्या हो काकू..."
"दोघींचीही लग्नं लावून देताना माझा अगदी कटाक्ष होता की, चांगली बंगले-गाडीवाली स्थळंच बघायची. मुलींच्या नशिबी तीन खोल्यांतला संसार नको. आणि दोन्ही स्थळं अगदी हवी तश्शी मिळाली. मोठीचा बंगला नाहीय अर्थात, पण चांगला तीन बेडरूम-स्टोअररूम-टेरेस असलेला प्रशस्त फ्लॅट आहे. शिवाय एक सोडून दोन-दोन गाड्या आहेत. पण..."
"तिच्या घरी काही...?"
"छे! छे! तसलं काही नाही. देवाच्या कृपेने दोन्ही जावई सद्‍गुणी आहेत अगदी! पण..."
सारिका बघायलाच लागली. सगळं चांगलं होतं तरी काकू आपल्या पुन्हापुन्हा 'पण...'च्या वळचणीला जात होत्या.
"आजकाल त्यांच्या घरी गेलं ना, की मला फार परक्यासारखं वाटतं गं! सारखं वाटतं की मुलींना आम्ही आता नकोसे तर नाही ना झालोय..."
"काकू, काहीतरीच काय!"
"त्यांची घरं इतकी चकाचक, झकपक असतात आणि आमचे हे असे अवतार! वर जेव्हा जातो तेव्हा बसनंच दमून-घामेजून तिथे जातो आम्ही. मग त्या श्रीमंती थाटाच्या घरांमधे उपर्‍यासारखंच वाटायला लागतं!"
"काकूऽऽ, अहो..."
"चांगल्या सोसायटीत छोटं का होईना घर झालं, तशीच एखादी गाडीही घरात आली असती तर..."
".........."
"फार वाटतं गं, पण ह्यांना यातलं काहीही सांगून उपयोग नाही; मग मी तरी हे कुणाजवळ बोलणार? तूच सांग."
त्यावर त्यांची जणू समजूत काढावी अशा सुरात सारिका म्हणाली, "ही गाडी तरी आमची स्वतःची घेतलेली कुठे आहे, काकू? कंपनीकडून मिळाली आहे नीरजला."
"पण फिरताय ना गाडीतून तुम्ही! ते महत्त्वाचं!!"
चारचाकी जवळ बाळगणं, हा काकूंनी इतका प्रतिष्ठेचा प्रश्न केला होता हे सारिकाला प्रथमच कळत होतं. मुळात त्या हे सगळं आत्ता का बोलत होत्या?
"काकू, पण आता घर काय, गाडी काय, तुम्ही-आम्ही काय, उद्यापर्यंत कदाचित सगळंच संपलेलं असेल..."
आपण काकूंना सांगतोय की स्वतःचीच समजूत काढतोय ते सारिकाला सांगता आलं नसतं.

बोलता बोलता तिनं मान उंचावून वर बघितलं. तीनही इमारतींचे बहुतेक सगळे मजले अंधारात बुडलेले होते. कुणी एखाद्या खोलीत मंद दिवा सुरू ठेवून आलं होतं, कुठे एखाद्या बाल्कनीतला दिवा सुरू होता. जिवाच्या भीतीपायी घराबाहेर मोकळ्या जागेचा आसरा शोधण्यापूर्वी घरातले मोठे दिवे, पंखे, टी.व्ही. बंद करायचं भान लोकांनी ठेवलं होतं. आपापल्या घरांना व्यवस्थित कड्या-कुलुपंही लावली होती. म्हणजे एकीकडे आपल्या घरा-संसाराचा डोलारा डोळ्यांदेखत कोसळलेला बघण्यासाठी हिंमत गोळा करायची होती, मृत्यूला तोंड देण्याची तयारी करायची होती आणि त्याचवेळी आपापल्या घरी सुखरुप परतायची चिवट आशाही पाठ सोडत नव्हती.
राहिले असते सगळ्या खोल्यांमधले दिवे सुरू, तर काय होणार होतं? सगळं मातीमोलच होणार असेल तर त्याची चिंता कशाला करायची? पण जर धडधाकट राहणार असू तर? वीजबिलाचा विचार नको का करायला? जर प्राणच जाणार असेल तर कशाला हवीत दारांना कड्या कुलुपं? पण जर जिवंत राहणार असू तर? आपण बाहेर असेपर्यंत तेवढ्यात घरात शिरून कुणी हात साफ करून घेतला तर...? त्यांना ती संधीच कशाला द्या?
‘आहे’ आणि ‘नाही’च्या उंबरठ्यावर असतानाही आसक्तीलाच झुकतं माप देण्याची ही वृत्ती विलक्षण होती!
नीरजनं तरी काय वेगळं केलं होतं? घराबाहेर पडण्यापूर्वीच्या गडबड-गोंधळातही कपाटातल्या महत्त्वाच्या चार-पाच फाईल्स सोबत घ्यायला तो विसरला नव्हता. त्याच त्या फाईल्स, ज्या गेले अडीच-तीन तास तो छातीशी कवटाळून बसलेला होता. काय होतं त्यांत? केवळ काही कागद, बँकेच्या खात्यांचे, जीवनविम्याचे, स्वतःच्या बायोडेटाचे! पण त्यांचाच त्याला मोठा आधार वाटत होता. न जाणो, पण सगळं उद्ध्वस्त झालं असतं, तर पुन्हा शून्यातून सुरूवात करण्यासाठी ते कागदच त्याच्या मदतीला येणार होते. घर उध्वस्त झालं तरी प्राण बचावलेले असणार हे गृहीतक होतं त्याच्यामागे पण आणीबाणीच्या प्रसंगीही उद्याच्या भौतिक आयुष्याचा विचार नीरजनं आधी केला एवढं खरं!
संध्याकाळी सारिकाला खट्‌कन तोडून टाकताना मात्र तिला काय वाटेल, याची त्यानं जराही तमा बाळगली नव्हती. त्यांच्या एका सरळ, साध्या संभाषणाला भांडणाचं वळण लागलं होतं आणि त्याला अप्रत्यक्षपणे कारणीभूत ठरली होती सुनयना!

सुनयनानं काही दिवसांपासून सारिकापाशी एक आग्रह चालवला होता- भटकंतीची नव्यानं सुरूवात करण्याचा. पहिला एक छोटा ट्रेक करायचा आणि हळूहळू पुन्हा सराव करायचा. अर्थात, तिनं तिची स्वतःची भटकंती कधीच थांबवलेली नव्हती. नव्यानं सुरूवात झाली असती ती सारिकासाठी.
सारिकाच्या पुढ्यात तिनं पुन्हा एकदा सगळा पट उलगडून ठेवला... उन्हातान्हात गडकिल्ले पालथे घालायचे, पाठीवरचं ओझं वागवत घामेघूम व्हायचं, घशाला शोष पडलेला असताना हातातल्या पाण्याच्या रिकाम्या बाटल्या हलवत हलवत गडावरची पाण्याची टाकी शोधायची, थकतभागत डोंगरमाथा गाठायचा, विस्तीर्ण खोर्‍याकडे बघत जोरजोरात ओरडायचं, एकमेकांना हाका मारायच्या, त्याचे प्रतिध्वनी ऐकून आनंदून जायचं, गडावरच्या मंदिरात भक्तिभावानं हात जोडायचे, रात्री तिथेच विसावायचं, स्वच्छ, निरभ्र आकाशातल्या चांदण्या बघत डोळे गपागप मिटेस्तोवर गप्पा मारायच्या, सूर्योदय पहायला पहाटे धडपडत उठायचं, शिखरावरून खाली पसरलेली धुक्याची दुलई पाहायची...
एकएक जुनी गोष्ट आठवून सारिकाचं मन आसुसून उठत होतं. दुसरीकडे सईचं कारण सांगून ती सुनयनाला धुडकावून लावत होती. एकीकडे पुन्हा एकदा स्वच्छंदी व्हावंसं वाटत होतं; तर दुसरीकडे त्यासाठी सईची आबाळ करावी लागेल, या विचारानं अपराधीही वाटत होतं. शिवाय, मधल्या आठ-दहा वर्षांच्या खंडानंतर आपल्याला जमेल का ही शंका होतीच. पण सुनयनानं प्रयत्न सोडले नव्हते.
अखेर सईला नीरजजवळ ठेवून एका रविवारच्या ट्रेकला येण्यासाठी तिनं सारिकाचं मन वळवलं. संध्याकाळी सारिका तेच नीरजच्या कानावर घालायला म्हणून गेली होती.
कामावरून परतलेला नीरज टीव्ही पाहत सोफ्यावर पसरला होता.

"नीरज,"
".........."
"मी पुढच्या रविवारी दिवसभर बाहेर गेले तर सईला सांभाळशील?"
"मला चहा हवाय..."
"आधी माझ्या प्रश्नाचं उत्तर दे."
"काऽय?"
"याचा अर्थ, तुझं लक्षच नाहीय माझ्याकडेऽऽ..."
".........."
"मला सुनयनाबरोबर ट्रेकला जायचंय."
"कोण सुनयनाऽऽ?? हां हां, ती तुझी भटकी मैत्रीण?" बातम्यांची चॅनल्स्‌ बदलत तो म्हणाला.
"तिला भटकी वगैरे म्हणायचं काम नाही. माऊंटेनिअरिंगचं रीतसर प्रशिक्षण घेतलंय तिनं. एकदम पटाईत गिर्यारोहक आहे ती..."
"हो, पण मग ते पटाईत-एक्स्पर्ट वगैरे त्यांचे ते जातील ना कुठे जायचं तेऽऽ; तू त्यांच्याबरोबर जाऊन काय करणार आहेस?" जाहिराती सुरू झाल्यावर नीरजनं स्पोर्टस्‌ चॅनल्स्‌ लावली.
"म्हणजे काय?? मला आवड आहे म्हणून मी जाणार. किती वर्षं झाली, मला असं कुठे जाताच आलेलं नाहीये! एखादा दिवस सईला तू सांभाळलंस, तर काही आकाश कोसळणार नाहीये!"
"आख्खा दिवस? ती कशी राहील तुझ्याशिवाय?"
"त्यात काय झालं? पुढचा एक रविवार कर कसंही मॅनेज..."
"पुढच्या रविवारीऽऽ? म्हणजे १८ तारखेला??", नीरज एकदम उठून बसला.
"हो. का?"
"नाही जमणार. आमच्या ऑफिसची त्यादिवशी पार्टी आहे."
"कसली?", सारिकाच्या कपाळावर आठ्या पडल्या.
"मेहताच्या प्रमोशनची."
"मग तू नको जाऊस, सिंपल! तो मेहता तर तुझ्या डिपार्टमेंटचाही नाहीये."
"नाही! नाही! मी त्याला 'येणार' असं सांगितलंय."
"तसं तर मीपण सुनयनाला सांगितलंय."
"मला न विचारता का सांगितलंऽस?"
"मेहताला सांगण्यापूर्वी तू मला विचारलंऽऽस??"
"तुला विचारायची मला गरज वाटली नाही आणि मी काही ब्रह्मदेव नाही, तू तोच रविवार नेमका निवडणार हे आधीच कळायला..."
"पण आता कळलंय ना? मग थांब आता घरात."
".........."
"तुझ्या तोंडून पटकन ‘हो’ काही निघत नाहीये."
"नाही जमणाऽऽर!"
"तुझ्यापायी मला माझ्या कितीतरी गोष्टी बाजूला साराव्या लागतात आणि तू मात्र..."
"नको सारत जाऊस मग..."
"?????"
"साराव्या लागतात म्हणे...!"
"नीरऽऽज!"
"असली उपकाराची भाषा ऐकवणार असलीस तर मुळात ते सो-कॉल्ड उपकार करूच नकोस. गरज नाही त्याची!"
"नुसतं बोलायला तुझं काय जातंय? एखादा दिवस मी असहकारच पुकारते, थांब. मगच कळेल तुला..."
"कळायचंय काय? आंऽऽ? काय कळायचंय??"
"नीरज! उगीच ओरडू नकोस."
"ओरडायला तू लावतीयेस मला. पण तुझा सहकार आणि असहकार... मला कशाचीच गरज नाही, कळलं? माझं तुझ्याविना काहीही अडत नाही!"
ते ऐकलं मात्र, झिण्ण झालं सारिकाच्या डोक्यात!
अपमानानं ती उभ्याउभ्या थरथरली. संतापानं डोकं भिरभिरायला लागलं. दोघांच्या चढलेल्या आवाजांमुळे सई कावरीबावरी झाली. ते लक्षात येताच ती तिथून तडक उठली. चहा-बिहा करायचा आता काही प्रश्नच उद्भवत नव्हता. तिरीमिरीत तिनं नुसता वरण-भाताचा कुकर लावला आणि ती एकटीच बेडरूममध्ये जाऊन बसली. सई तिच्या मागोमाग गेली. थोडावेळ तिथेच उभी राहिली. पण आई लक्षच देत नाही, म्हटल्यावर ती पुन्हा बाहेर आली.

सईच्या भुकेची वेळ झाल्यावर मात्र सारिकाला उठून स्वयंपाकघरात येणं भाग होतं. तिनं स्वत:चं आणि सईचं ताट वाढलं. सईला शेजारी बसवून भात भरवायला सुरूवात केली.
"आणि बाबाऽ?", तिसरं ताट दिसलं नाही म्हटल्यावर सईचा प्रश्न आलाच.
"बाबाला भूक नाहीये. ‘आ’ कर पट‍कन...", सारिका तिच्यावर खेकसली.
नीरज अजूनही सोफ्यावर पसरलेला होता. टीव्हीही सुरू होता. सगळी बातम्यांची चॅनल्स्‌ आदल्या दिवशीच्या भूकंपाच्या भीषण दृष्यांनी व्यापलेली होती. हाहाःकार माजलेला, कुटुंबं देशोधडीला लागलेली! ज्यांनी नुसता धक्का अनुभवला होता त्यांचीही भीतीनं गाळण उडाली होती. मग ज्यांच्यावर खरी आपत्ती कोसळली त्यांचं काय झालं असेल याची कल्पनाच करवत नव्हती. मेलेले सुटले होते. अडकलेले, जिवंत राहिलेले कमनशिबी ठरले होते. पण ते पाहून हळहळण्याचं, चुकचुकण्याचंही भान नव्हतं सारिकाला. हातातलं ताट तिथेच टाकून कुठेतरी लांब पळून जावंसं वाटत होतं. अज्ञातवासात! जिथे आपल्याला कुणीही ओळखणार नाही, आपण कुणालाही बांधील असणार नाही; कुणीही आपल्याला तोंडाला येईल ते ऐकवणार नाही...
आणि तितक्यातच वर्दे काकूंनी येऊन ती बातमी सांगितली...
‘ए’ विंगमधल्या सर्वांत वरच्या मजल्यावरचं एक घर अनेक दिवस बंदच होतं. घरमालकानं गुंतवणूक म्हणून घेऊन ठेवलेलं. त्याला भाड्यानं द्यायचं होतं. काहीजण त्या दृष्टीनंच ते बघायला आले होते. त्याची किल्ली होती वर्देकाकूंकडे. वॉचमननं त्यांच्याकडून किल्ली घेतली आणि तो आलेल्या लोकांना ते घर दाखवायला घेऊन गेला. घराचं निरीक्षण करताना त्या लोकांना तिथल्या छताला मोठे तडे पडलेले दिसले. ते आदल्या दिवशीच्या भूकंपाच्या जोरदार धक्यामुळेच असणार असा निष्कर्ष निघाला आणि बघताबघता ही बातमी सोसायटीत पसरली.
भूकंपाचा केंद्रबिदू अवघ्या काहीशे किलोमीटर्सवरच होता. त्या सर्वच परिसराला मुख्य धक्क्यानंतरचा धोका अजूनही होताच. दुसर्‍या दिवशी पहाटे चार वाजेपर्यंत अतिदक्षतेचा इशारा त्याआधीच देण्यात आलेला होता. त्यामुळे साहजिकच छताला पडलेले ते तडे सोसायटीत एकच घबराट पसरवून गेले. ती संपूर्ण रात्र सर्वांनी बाहेर खुल्या जागेत काढायची असं ठरलं. तेच लोण आसपासच्या सोसायट्यांमध्येही पसरलं.
बहुतेक घरांमधे तेव्हा रात्रीची जेवणं चालू होती. पण पुढच्या जेमतेम अर्ध्या तासात लपलपत्या अंतःकरणांनी एकएक करून लोकांनी आपापली घरं सोडली. आपला जीव वाचवायचाय, इतकंच आता कळत होतं! पण संपूर्ण घराकडे एकदा नजर टाकून दरवाजा ओढून घेताना प्रत्येकाच्या पोटात तुटलं...
लग्नाचा पहिला वाढदिवस म्हणून कालच नवीन डिनर सेट आणलाय... अजून उद्‌घाटनही नाही केलंय त्याचं!
बहीण अमेरिकेहून उद्या फोन करणार होती... तिच्या बाळाचे फोटो पाठवणार होती!
परदेशी युनिव्हर्सिटीतल्या मुलाच्या अ‍ॅडमिशनचं पत्र एक-दोन दिवसांत येणारच होतं...
मेडिकल चेक-अपचे रिपोर्टस्‌ उद्या मिळणार होते...
पण आता ते सगळं कळायला, पाहायला या घरात आपण परतू शकणार आहोत का? ठाऊक नाही!
उद्या यावेळेला आपण कुठे असणार आहोत? माहीत नाही!
कोण असणार आहोत? मृत्यूनं सुटका केलेले की त्यानं गाठेपर्यंत दगडविटांच्या ढिगार्‍याचा भार सहन करणारे? सांगता येत नाही!
शेवटी सगळ्यातून मृत्यूच सोडवणार आहे का? तोच सगळ्यांवर हुकूमत गाजवतो का? मग काळवेळ न बघता पुढ्यात ठाकलेली ही आपत्ती, तोंडचं पाणी पळवणारी, क्षणभंगुरतेच्या, आपण निसर्गाच्या दयेवर जगतोय या जाणिवेच्या सुया टोचणारी... तिला काय म्हणायचं? ती तर मृत्यूलाही वाकुल्या दाखवतेय...
ती दृष्यं, तो सगळा गोंधळ सारिकाला पुन्हा आठवला.
त्यावर आता तीन-चार तास उलटून गेले होते. पण काळजातली कालवाकालव कमी झालेली नव्हती!
परिस्थिती माणसाला किती बदलून टाकते! नाहीतर नीरजशी अबोला धरलेली, अपमानानं आतून धुमसणारी सारिका एव्हाना सईला दामटवून स्वतःही झोपी गेली असती.
मृत्यू कायमची सुटका करत असेल तर झोपेमुळे तात्पुरती सुटका होत असेल बहुतेक. अशीच एक झोप घ्यावी आणि उद्या सकाळी उठल्यावर सर्वकाही सुरळीत असलेलं दिसावं नजरेसमोर... एवढी एकच आंतरिक इच्छा होत होती आता.
जागेपणी स्वप्नरंजन चाललं होतं आणि रात्र पुढे सरकता सरकत नव्हती.

टाकीवरच्या मुलांच्या कोंडाळ्यात आता अजून एक-दोघंजण सामील झाले होते. किटकिटणारं बॉलपेन आता हाताच्या तीन बोटांमधे गोलगोल फिरत होतं. वर्देकाकांच्या पायापासच्या वाळक्या पानांचे तुकडे झाले होते. काका आता पारालाच टेकून खाली गवतात डोळे मिटून बसले होते. बाकांच्या मागे पानमसाल्याच्या रिकाम्या पुड्यांसोबत सिगरेटची थोटकं येऊन पडली होती.
वॉचमनचा रेडियो आता शांत झाला होता. तसंही आता पहाटे चार वाजेपर्यंत बाहेरच्या जगाशी संपर्क ठेवला काय, न ठेवला काय, फारसा फरक पडणार नव्हता. सतत एकत्र असणार्‍या त्या तिघी अजूनही बडबडत होत्या. मगाशी मध्ये बसलेली आता उठून उरलेल्या दोघींच्या पुढ्यात उभी होती. आपल्या साडीचा पदर आता तिनं दोन्ही खांद्यांवरून लपेटून घेतला होता. जमदाडे बसल्या जागेवरून तिच्याकडेच टक लावून पाहत होता.
स्तब्धतेचा दुसरा प्रहर सुरू झाला होता.

मरगळलेल्या चेहर्‍यानं आणि तितक्याच मरगळलेल्या मनानं सारिका गाडीत सईजवळ जाऊन बसली.
मगाशी थोडावेळ तिच्याशी बोलून निघून गेलेल्या वर्देकाकू पुन्हा तुरूतुरू तिच्या दिशेनं आल्या. त्यांना नक्कीच काहीतरी सांगायचं होतं.
"सारिका, माझ्याऐवजी तिच्या मुलांना बसू दे का गं गाडीत?", गाडीच्या खिडकीजवळ वाकून त्यांनी तिला विचारलं.
"तिच्या? म्हणजे कुणाच्या?", सारिकानं वेड पांघरलं, पण तिच्या चेहर्‍यावरची नाराजी लपली नाही.
"अगं, म्हणजे बिंदियाच्या...", बोलताना काकू नकळत डावीकडे हात दाखवत होत्या.
"काकू, मी तुम्हाला आत बसा म्हटलं होतं... सगळ्या जगाला नव्हे!"
सारिकाचा उपरोधिक स्वर काकूंच्या लक्षात आला नाही.
"बघ ना गं, बिचारी दोघंही तिच्याजवळ इतकी निमूटपणे बसलीयेत की, बघूनच मला कीव येतेय गं त्यांची. धाकटा तर कधीचा पेंगतोय..."
सारिकाच्या चेहर्‍यावरची नाराजी अजूनही तशीच होती. कीव करणं तर दूरच, तिला बिंदियाचा आणि तिच्याशी संबंधित प्रत्येक गोष्टीचा, अगदी तिच्या नावाचाही, राग यायचा. फक्त राग!
ती काकूंना काहीतरी उत्तर देणार इतक्यात प्रवेशद्वाराच्या दिशेनं काहीतरी गडबड ऐकू आली. काय चाललंय ते बघायला काकू पुन्हा मागे वळल्या. पाण्याच्या टाकीवर बसलेल्यांची कुजबूज थांबली. बोटांत फिरणारं पेनही थांबलं. बडबडणार्‍या तिघीही एकदम गप्प झाल्या. सगळ्यांच्याच माना तिकडे वळल्या. एक रिक्षा येऊन थांबली होती. एक दारुडा उतरून पैश्यांवरून रिक्षावाल्याशी भांडत होता. शिवीगाळ करत होता. थोड्याच वेळात रिक्षा निघून गेली. दारुडा तसाच काहीतरी बरळत प्रवेशद्वारातून आत शिरला.
केबिनमधे कोपर्‍यात बसून डुलक्या घेणारा वॉचमन त्या आवाजाने उठून बाहेर आला. पण दारुडा कोण आहे ते कळताच आल्या पावली मागे वळला. बाकावरच्या तिघींनी अचानक आपला गप्पांचा विषय बदलला. तोंडाचा चंबू करून, डोळे मोठे करत दारुड्याबद्दल त्या आपांपसांतच काहीतरी सांगायला लागल्या. वर्देकाकांनी दारुड्याकडे नुसतं एकदा बघितलं आणि स्वतःशीच मान हलवत पुन्हा डोळे मिटून घेतले. नीरजनं हातातल्या फाईल्सना पुन्हा एकदा चाचपलं. त्यापलिकडे त्याला इतर कुठलीही प्रतिक्रिया द्यावीशी वाटली नाही.
पुढे गेलेल्या वर्देकाकू मध्येच मागे वळून गाडीच्या दिशेला पाहत होत्या. गाडीच्या खिडकीतून सारिकाही दारुड्याच्या दिशेला पाहत होती. पण तिला तेव्हाच गाडीच्या मागे काहीतरी हालचाल जाणवली. तिनं वळून पाहिलं. गाडीच्या मागच्या बाजूला एक बाक होता. तिथे बसून पेंगणार्‍या, आपल्या हातावर रेललेल्या मुलाला बाजूला सारून बिंदिया उठून उभी राहिली होती. मगाशी काकूंचं बोलताबोलता डावीकडे हात दाखवणं, आताचं मागे वळून पाहणं या सगळ्यांचा सारिकाला आता उलगडा झाला. बिंदिया या इथे येऊन बसली होती तर! अर्थात इतका वेळ सारिकाला तिच्या उपस्थितीची दखल घेण्याचं काहीच नडलं नव्हतं.
झोपमोड झाल्यामुळे बिंदियाचा मुलगा कुरकुरायला लागला. पण मोठीला त्याच्याकडे लक्ष द्यायला सांगून ती प्रवेशद्वाराच्या दिशेनं चालायला लागली. सर्वांदेखत आपल्या दारुड्या नवर्‍याला सावरायचं दिव्य तिला पुन्हा एकदा करायचं होतं! तिच्या हालचालींत एक थंड, मख्ख कोरडेपणा होता. सर्वांच्या नजरा आपल्यावरच खिळल्या असणार, याची तिला जाणीव होती पण पर्वा नव्हती.
चारचौघींसारखी तीही एक विवाहित स्त्री. वयही फार काही जास्त नव्हतं तिचं. पण तिच्या रडण्याभेकण्याचे दिवस आता मागे पडले होते कदाचित. मुलं लहान, छोट्या गावातलं माहेर, स्वतः नोकरी करून घर चालवत असूनही घराच्या दारावर लटकणारी दारुड्या नवर्‍याच्याच नावाची पाटी या सगळ्या गोष्टी तिला इतर चारचौघींपासून वेगळं काढत होत्या...
इतकी वर्षं मजल्यावर समोरच रहात असूनही तिच्याशी धड चार वाक्यंही कधी बोलली गेली नव्हती; बोलावीशी वाटलीच नव्हती. पण आता मात्र ती दृष्टीक्षेपात असेतोवर गाडीतून तिचं नीट निरीक्षण करायची मुभाच जशी काही सारिकाला मिळाली. पुन्हा मनात नकळतच तुलना सुरू झाली.
सुनयना मनालीला जाण्यापूर्वीच्या शेवटच्या ट्रेकला आपण धमाल करत होतो, तेव्हा कदाचित हिचा नवरा प्रथम दारू पिऊन घरी आला असेल...
संध्याकाळी आपलं आणि नीरजचं भांडण झालं, तसंच कधीतरी दारू पिण्यावरून यांचंही झालं असेल..........
आपल्याला ऑफिसमधे पहिल्यांदाच बढती मिळाली, त्यादिवशी कदाचित हिला नवर्‍यानं प्रथम मारहाण केली असेल...
घरात बागडणार्‍या लहानग्या सईचे फोटो काढण्यात आपण गर्क होतो, तेव्हा हिची मुलं बापाचा अवतार बघून कोपर्‍यात भेदरून बसली असतील...
सारिकाला बिंदियाच्या चेहर्‍यामागची काहीतरी ओळख पटतेय असंच वाटायला लागलं अचानक. नाईलाजावर कोरेपणाचा मुलामा चढवणारा तो चेहरा, सर्वकाही ठीकठाक असल्याचं दाखवू पाहणारा!
सईला डास चावायला लागल्यावर आपण नीरजशी बोलायला गेलो, तेव्हा आपला चेहराही असाच होता का? या विचारासरशी सारिका चपापलीच एकदम.
बिंदियावरची नजर तिनं काढून घेतली. स्वतःला बिंदियापासून लांबच ठेवायचं होतं तिला. दोघींमधली काही साम्यस्थळं ही कल्पनाच तिला नकोशी वाटली. नकळत तिचं लक्ष गाडीतल्या लाल रंगात लुकलुकणार्‍या घड्याळाकडे गेलं. रात्रीचे एक वाजून एकोणसाठ मिनिटं आणि छप्पन्न सेकंद झाले होते.
आता फक्त दोन तास! मनाशी पटकन हिशोब झाला. पण सारिकानं स्वतःशीच शोधलेला हा काडीचा आधार कितपत कामाला येणार होता? तीन वाजून एकोणसाठ मिनिटांनी धोका कायम असणार होता; तर मग चार वाजून एक मिनिटांनी? तो टळणार होता?? निसर्गाला मानवनिर्मित घड्याळ कसं कळावं? पहाटेचे चार काय आणि पाच काय- विज्ञानाच्या आधाराने वर्तवलेले ते केवळ अंदाज. निसर्गाच्या पुढ्यात असल्या अंदाजांच्या लक्ष्मणरेषा कुणी आणि किती खेचायच्या?
पण माणसाला तरी निसर्गाच्या लहरी स्वभावाचा थांग कसा लागावा? आपल्या बुद्धिमत्तेच्या जोरावर असे ठोकताळे बांधण्यापलीकडे त्यानं तरी काय करावं? खरंतर मनुष्यप्राणी हाही निसर्गाचाच एक भाग. मग तो आपल्यातल्याच एका घटकाची अशी परीक्षा का पाहतो? की हे सगळं नैसर्गिकच आहे, असं म्हणून फक्त त्याला निमूटपणे तोंड देण्याचं काम माणसानं करायचं? विचारक्षमता, सदसद्‌विवेकबुद्धी साथीला असूनही ऐन कसोटीच्या क्षणी माणूस का हबकतो? ज्याचं त्याचं विधिलिखित निसर्गानंच ज्याच्या त्याच्या निर्मितीच्या वेळी योजून ठेवलेलं. मग जन्माचा सोहळा, मृत्यूचा शोक का केला जातो?
की ऐन कसोटीच्या क्षणी सगळी सूत्रं निसर्गाच्या हातात जातात, माणसाच्या हातांत काहीच राहत नाही म्हणून तो शोक, ते हबकणंही नैसर्गिकच? मग तर माणसाच्या सर्वच भावभावनांना हा नियम लागू करायला हवा. प्रेम, आपुलकी, आनंद, जिव्हाळा, ममता यांना कुठल्याही काठीची गरज नाही. पण राग, लोभ, द्वेष, मत्सर, असूया, चीड... भावभावनांचे हे आविष्कारही नैसर्गिकच म्हणायला हवेत!
सारिकानं सुनयनाशी केलेली स्वतःची तुलना, नीरजशी केलेलं भांडण, त्याचा सईवर काढलेला राग, वर्देकाकूंची गाडीची अपुरी राहिलेली इच्छा, बिंदियाच्या नवर्‍याचं व्यसन, तिची सोशिकता... सगळंच नैसर्गिक! सगळंच आपापल्या जागी योग्य!
अगदी जमदाडेचं बायकांना न्याहाळणंसुद्धा!

दारुच्या नशेत बिंदियाचा नवरा रिक्षातून उतरल्यापासून जमदाडे नेमकं तेच करत होता. बिंदियावर पक्की नजर ठेवून होता. अगदी नीरजकडून पटकावलेल्या बाकावरच्या जागेचा तिच्यासाठी त्याग करायचीही त्याची तयारी दिसत होती. कारण ती जागची उठलेली पाहताच तिच्याकडे लक्ष नसल्याचं दाखवत तोही उठला. टाकीवरच्या कोंडाळ्यातल्या पेन फिरवणार्‍यानं आपल्या शेजारच्याला काही न बोलता कोपरानं नुसतं ढोसलं. त्यानं मागे वळून पाहिलं आणि तिसर्‍याचं लक्ष तिकडे वेधलं. एकएक करत ते सगळे जमदाडेकडे बघून तोंड दाबत हसायला लागले. तोंडाचा चंबू करून बोलणार्‍या तिघींना पुन्हा आपला गप्पांचा विषय बदलावा लागला. डोळ्यांनी एकमेकींना इशारा करत त्या चेहर्‍यावरचं कुत्सित हसू लपवायचा प्रयत्न करायला लागल्या.

‘ए-१०३ श्री. प्रकाश अ. जावळे.’ भिंतीवरच्या यादीतल्या आपल्या नावाकडे हेंदकाळणार्‍या नजरेनं पाहत बिंदियाचा नवरा इमारतीत शिरायला लागला. वॉचमन आपला कर्तव्य म्हणून पुन्हा उठून केबिनच्या बाहेर आला. चार पावलं पुढे झाला. पण त्याच्या किंवा बिंदियाच्या आधी जमदाडेनंच धावत जाऊन जावळेला सावरलं. त्याच्या खांद्याभोवती हात टाकून त्याला जवळपास ढकलतच इमारतीपासून दूर आणलं. जावळे त्याला सारखा विरोध करत होता. जड जीभेनं काहीतरी बरळत होता. ‘...मग मलाही घरी जाऊ दे, घरी जाऊ दे’ म्हणत होता. मधेच बिंदियाचा उल्लेख करून घाणेरड्या शिव्या देत होता.
त्याच्या बरळण्यातले काही शब्द वॉचमननं नेमके टिपले आणि पहिल्या मजल्याकडे एक दृष्टिक्षेप टाकून तो लगबगीनं वर्देकाकूंजवळ आला.
"आपके सामनेवाले एकसोचारके वो बूढे अंकल-आँन्टीके घर का लाईट दिख रहा है! तुम्ही तर म्हणत होतात की, ते घरात नाहीयेत..."
"?????"
"हा जावळे म्हणतोय की, ते घरात आहेत तर मला का तुम्ही आत जाऊ देत नाही!"
"सिंग आजी-आजोबा घरात आहेत??", वर्देकाकूंना ते ऐकून आश्चर्यमिश्रित धक्का बसला.
"लाईट तो चालू है उनका...!"
त्यावर त्या काही बोलल्या नाहीत. सिंग आजी-आजोबा जाताना नेहमी त्यांना सांगून जायचे. कालही तसेच गेले होते दुपारी. नेहमीप्रमाणे त्यांच्या मुलानं गाडी आणि नोकर पाठवला होता. आता ते दोन-तीन दिवस तरी परतणार नव्हते. पण हा वॉचमन म्हणतोय ते खरं असेल तर ते परत आलेले आपल्याला कळले कसे नाहीत याचं काकूंना आश्चर्य वाटलं. बाहेरचा सगळा गोंधळही आजी-आजोबांना ऐकू कसा गेला नाही ते समजत नव्हतं. सिंग आजी सतत आजारी, निजूनच असायच्या. त्यांनी दिवसभर कामाला एक बाई ठेवलेली होती. ती त्यांचा रात्रीचा स्वयंपाक करून सात-साडेसातला निघून जायची. तीही कदाचित आली नसणार आज! काय करावं? वर्देकाकू क्षणभर गडबडल्या. एरवी तरातरा जाऊन त्यांनी सरळ आजी-आजोबांच्या दारावरची बेल वाजवली असती; त्यांचं दार ठोठावलं असतं; त्यांना हाका मारल्या असत्या. पण आता.... इमारतीत आत शिरायचं म्हणजे... त्या तर इमारतीच्या जास्त जवळ जायलाही बिचकत होत्या. पण आजी-आजोबांची चौकशी करणं तर गरजेचंच होतं.
त्यांनी वॉचमनला खालूनच आजोबांना हाका मारायला सांगितलं.
वॉचमन बाहेर रस्त्यावर आला. आजी-आजोबांच्या घराची एक बाल्कनी रस्त्याच्या दिशेला उघडत होती. घरात एक दिवा चालू असलेला दिसत तर होता. त्याच बाल्कनीच्या साधारण पुढ्यात उभं राहून त्यानं रस्त्यावरूनच आजोबांना हाका मारायला सुरूवात केली.
तो आवाज ऐकून वर्देकाका उठून उभे राहिले. काकूंजवळ येऊन समोर काय होतंय ते पहायला लागले. पाण्याच्या टाकीवरचं टोळकं उठलं आणि एकएक करून त्यातले सगळे बाहेर वॉचमनपाशी येऊन उभे राहीले. त्याच्या आवाजात आवाज मिसळून आजोबांना हाका मारायला लागले. रस्त्यावरही गटागटानं लोक उभेच होते. ते सावध झाले. आसपासच्या सोसायट्यांमधूनही माणसं डोकावली. ‘काय झालं? काय झालं?’ची कुजबूज वाढली.
दहा-पंधरा मिनिटं हाकांचा सपाटा लावल्यानंतर वरच्या बाल्कनीचं दार हळूहळू उघडलं गेलं. दाराच्या चौकटीला, भिंतीला धरत धरत आजोबा बाहेर आले. खाली इतकी गर्दी पाहून त्यांना काहीच कळेना.
‘काय झालंय’ अशा अर्थानं हात हलवत त्यांनी वॉचमनकडे बघितलं.
"अंकल, नीचे आओ। ये बिल्डिंग गिरनेवाली है...", वॉचमननं जाहीरच करून टाकलं.
"अर्थक्वेक... अंकल, अर्थक्वेक ऽऽ"
"खाली या आजोबा... घरात थांबू नका."
"सगळे खालीच आहेत. तुम्हाला आणि आजींनापण खाली यावं लागेल."
सर्वांनी एकच गलका केला.
ते ऐकून आजोबांनी आसपास नजर टाकली. त्यांच्या अधू होत जाणार्‍या डोळ्यांनी ही अवेळीची गजबज टिपली. क्षण-दोन क्षण स्तब्धतेत गेले आणि मान आणि हात नकारार्थी हलवत आजोबा मागे फिरले. रस्त्यावरचे सर्वजण एकमेकांकडे पाहायला लागले. त्यांच्या हाकांकडे दुर्लक्ष करत आजोबांनी बाल्कनीचं दार पुन्हा लावून घेतलं. खोलीतला दिवा बंद केला आणि ते पुन्हा आजी झोपल्या होत्या, त्या खोलीकडे वळले.
खोलीत आमोरासमोर दोन पलंग होते. एका पलंगावर आजी झोपल्या होत्या. झोपेची औषधं रोजच्याप्रमाणेच आपलं काम चोख बजावत होती. त्या आता अजून तीन ते चार तास जाग्या होणार नव्हत्या. त्यांच्या कृश झालेल्या शरीरकुडीच्या मानानं तो पलंग खूपच मोठा भासत होता. पलंगाभोवती औषधांच्या बाटल्या, गोळ्यांची पाकीटं यांचा गराडा होता. एका कोपर्‍यात कॅथेटरची पिशवी लटकत होती.
आजींकडे एक थकलेली नजर टाकत आजोबा आपल्या पलंगावर पुन्हा लवंडले. डोक्याशी लटकणारं बटण दाबून त्यांनी खोलीतला दिवा विझवला आणि डोळे मिटून घेतले. बाथरूमच्या बाहेर जळत असलेल्या दिव्याचा पांढुरका प्रकाश पुन्हा घरभर पसरला. भूकंपाचा धोका, अर्थक्वेक... आजोबांच्या कानांतले लोकांचे आवाज क्षीण क्षीण होत गेले.

काय करावं ते न सुचून, वॉचमनसहित सगळं टोळकं थोड्या वेळानं पुन्हा आत आलं. बडबडणार्‍या तिघींनी त्यांच्यापैकी काही जणांना हटकलं. काय झालं, आजोबा काय म्हणाले ते त्यांना विचारलं. वर्देकाका-काकूही त्यांना जाऊन मिळाले. तिथेच कोंडाळं करून सर्वांचं पुन्हा कुजबुजत बोलणं सुरू झालं.
दरम्यान जमदाडेनं जावळेला कोपर्‍यातल्या एका बाकावर आपल्याशेजारी बसवून घेतलं होतं. ते बघून बिंदिया अर्ध्या वाटेतूनच परत फिरली होती. पुन्हा आपल्या मुलांजवळ येऊन बसली होती. ती आता मांडीवर पेंगुळलेल्या मुलाला थोपटायला लागली. मोठी मुलगी शेजारी तिच्या हातावर रेलली.
सारिकानं गाडीत बसल्या बसल्या मागे डोकं टेकून डोळे मिटून घेतले.
नीरजनं हातातली फाईल्सची पिशवी अजूनच कवटाळून धरली.....

---------------------------------------------

मायबोली. कॉमच्या २०१० च्या 'हितगुज दिवाळी अंका'त प्रकाशित झालेली कथा. http://www.maayboli.com/hitguj_diwali_ank/hda_2010/index.html

घरोघरी मातीच्या चुली

2010-08-02T22:46:00.000-07:00

"अहो, तुमची पाहुण्यांची यादी झाली का तयार?"
"वेगळी तयार काय करायचीय? तू घे लिहून, मी सांगतो..."
"आता तेवढं एकच काम आहे का मलाऽऽ? सतरा व्यवधानं आहेत. लिहून घे काय? तुम्हीच लिहून द्या मला आज संध्याकाळपर्यंत."
"(आठ्या घालून) आजच्या आज??"
"ओरडताय कायऽऽ? तुम्हाला जराही गांभीर्य कसं नाही हो? वधूपक्ष आहे आपला. सगळी व्यवस्था चोख नको? घरच्या कामात लक्ष कमीच तुमचं पहिल्यापासून. मी आहे म्हणून चाललंय सगळं सुरळीत इतकी वर्षं...!"

----------

"अगं, तुझी पाहुण्यांची यादी दे माझ्याकडे. दोन्ही याद्या एकत्र करतो आणि आजच पत्रिका करायला टाकतो. तेवढंच तुझं एक मोठं काम होऊन जाईल."
"पत्रिका काय करायला टाकतो? तुमचीच यादी द्या इकडे. मला एकदा ती नजरेखालून घालायला नको??"
"(हताशपणे) अगं, ती ‘माझ्या’ पाहुण्यांची यादी आहे ना? मला करायला सांगितलीस ना? तशी केलीय मी. आता तू पुन्हा त्यात काटछाट कुठे करतेस?"
"(संशयास्पद नजरेने) म्हणजे, काटछाट करण्याजोगी नावं आहेत तर त्यात...! आणा तो कागद इकडे."
"अगं, पण..."
"(वैतागून) हे काऽऽऽय? बराक ओबामाचं नाव कशाला टाकलंयत यात??"
"म्हणजे काय! त्याला नको बोलवायला?"
"कशाला?"
"तुझा बॉस आहे तो!"
"काही गरज नाही! घरच्या लग्नाला बॉसची काय गरज?"
"(संधी साधत) इतकी थाटामाटातली लग्नं ही नेहेमी घरचीच असतात ना? की दारच्या लग्नातही तू मिरवतेस एवढी? किती ते कपडे, दागिने...! आणि गरज कशी नाही? आत्ता तो अध्यक्ष असला तरी त्या जागी एके काळी मी काम करत होतो..."
"कामं कमी... ‘इतर’ गोष्टीच जास्त करत होतात... घोडं तिथेच तर पेंड खायचं ना!"
"हे बघ, जुन्या गोष्टी उकरून काढायची काहीही गरज नाही."
"मी काढल्या? मी काढल्या जुन्या गोष्टी उकरून?? सुरूवात तुम्हीच केलीत."
"आता यावरून तू भांडत बसणारेस का माझ्याशी? आता नाहीयेत वाटतं तुला सतरा व्यवधानं?"
"हे अठरावं व्यवधान लावलंयत तुम्ही माझ्यामागे. (ठामपणे) ते काही नाही! बाकी कुठलीही नावं चालतील पण ओबामा नको म्हणजे नको!"
"बाकी कुठलीही नावं चालतील?’
"हो."
"(चाचरत) मो... मो... मोनिका...??"
"(चिडून) तिचं नाव आत्ता घ्यायची काही गरज होती काऽऽ? नाही त्या वेळेला थट्टा कसली करता?"
"(गुळमुळीत आवाजात) थट्टा कुठे? तूच तर म्हणालीस कुठलीही नावं चालतील म्हणून..."
"मला शब्दात पकडू नका!"
"पण ओबामा का नको? मॅडेलीन, माझ्या मंत्रिमंडळातली गृहमंत्री, ती चालते! मग तू ज्याच्या मंत्रिमंडळात गृहमंत्री आहेस, तो का नको?"
"सारखे प्रश्न विचारू नका. माझ्याकडे वेळ नाही त्यांची उत्तरं द्यायला. सतरा व्यवधानं आहेत मागे..."

----------

"आज कसं सगळं शांत, शांत वाटतंय."
"चेलू गेली लग्न करून! मला तर फार चुकल्याचुकल्यासारखं होतंय बाई!"
"का? शिक्षण आणि नोकरीनिमित्त ती अनेक वर्षं आपल्यापासून दूरच राहिली आहे ना? आहे तिला सवय..."
"हो, पण तेव्हा तिला संसार नव्हता करायचा! काही लागलं खुपलं तर आपल्याकडे धाव घेऊ शकत होती ती."
"ते तर ती आताही करू शकतेच की..."
"तुम्हाला नाही कळायचं सासुरवाशिणींचं दुःख!"
"मला एक सांग, ओबामाला न बोलावण्यामागेही असलंच काही बायका-स्पेशल कारण होतं का?"
"(आठ्या घालत) तुमच्या डोक्यात तो किडा आहेच वाटतं अजून?"
"नाही, पण..."
"आधीच चेलूनं इंटरकास्ट ठरवलेलं. त्यात तुमचे ते व्याही! फसवणुकीच्या गुन्ह्याखाली तुरुंगवास भोगून आलेले!! ही टेन्शन्स काय कमी होती वर अजून ओबामाला बोलवायला? तो आला म्हणजे कडक सुरक्षाव्यवस्था आली; सगळ्यांच्या पर्सेस, बॅगा, भेटवस्तू उघडून तपासून पाहणं आलं. टी.व्ही. रिपोर्टर्सचंही जास्त लक्ष त्याच्याकडेच लागून राहिलं असतं. मार्क आणि चेलूचा त्याच्याबरोबर काढलेला फोटोच द्यावा लागला असता आज पेपरमधे छापायला. आता हा आपल्या चौघांचा फोटो कसा छान वाटतोय बघायला!"
"(कौतुकानं) तशी तू पहिल्यापासून दूरदृष्टीची आहेसच!"
"(नाक मुरडत) एकदाच फक्त त्या दूरदृष्टीवर झापडं कशी चढली कोण जाणे!"
"कधी ते?"
"उगीच वेड पांघरू नका! त्या मोनिकाला मी विसरलेले नाहीय अजून..."
"आता जुन्या गोष्टी कोण उकरून काढतंय?"
"काढणारच मी! आता माझ्यामागे सतरा व्यवधानं नाहीयेत."